Humanitext Reader

クインティリアヌス · 弁論家の教育 §8.4.11-8.4.20

比較と推論による誇張の手法

230 / 366 箇所 · ラテン語

要旨

類似した比較対照や部分同士の対比、そして事物の描写から他の要素を間接的に誇張する「推論(ラティオキナティオ)」による誇張の技法を、キケロなどの具体例を引きながら論じている。

§8.4.11interim proposito velut simili exemplo efficiendum est, ut sit maius id quod a nobis exaggerandum est: ut idem pro Cluentio, cum exposuisset, Milesiam quandam a secundis heredibus pro abortu pecuniam accepisse, quanto est, inquit, Oppianicus in eadem iniuria maiore supplicio dignus? siquidem ilia, cum suo corpori vim attulisset, se ipsa cruciavit; hic autem idem illud effecit per alieni corporis vim atque cruciatum.
時には、いわば類似した例を提示することによって、私たちが誇張すべき事柄がより大きくなるように仕向けなければならない。 同じ著者が『クルエンティウス弁護』で、あるミレトスの女が次位の相続人たちから堕胎を行うために金銭を受け取ったことを説明したあとで、「オッピアニクスは、同じ不正において、どれほどいっそう重い刑罰に値することか」と言っているように。 というのも、彼女は自分の身体に暴力を加えた際、自分自身を苦しめたのに対し、この男は他人の身体への暴力と苦痛を通じてそれと同じことを成し遂げたからである。
§8.4.12nec putet quisquam hoc, quanquam est simile illi ex argumentis loco, quo maiora ex minoribus colliguntur, idem esse.
そして、これが、より小さいものからより大きいものが推論されるという、論拠から生じるあの類似した箇所に似ているとはいえ、同じものであると誰一人として思うべきではない。
illic enim probatio petitur, hic amplificatio;
なぜなら、あちらでは証明が求められており、こちらでは誇張が求められているからである。
sicut in Oppianico non id agitur hac comparatione, ut ille male fecerit sed ut peius.
ちょうど、オッピアニクスの件において、この比較によってなされていることは、彼が悪いことをしたということではなく、より悪いことをしたということであるように。
est tamen quanquam diversarum rerum quaedam vicinia.
とはいえ、異なる事柄の間にも、ある種の近接性は存在する。
repetam itaque hic quoque idem quo sum illic usus exemplum, sed non in eundem usum.
それゆえ、私はあちらで用いたのと同じ例を、ここでもまた繰り返そう。 ただし、同じ目的のためではない。
§8.4.13nam hoc mihi ostendendum est, augendi gratia non tota modo totis, sed etiam partes partibus comparari: sicut hoc loco, an vero vir amplissimus P. Scipio, pontifex maximus, Ti. Gracchum mediocriter labefactantem statum rei publicae privatus interfecit: Catilinam orbem terrae caede atque incendio vastare cupientem nos consules perferemus?
なぜなら、私は次のことを示さねばならないからである。 すなわち、誇張のためには、全体が全体と(比較される)だけでなく、部分も部分と比較されるということを。 この箇所におけるように。 「はたして、極めて高貴な人物である大祭司プブリウス・スキピオが、私人の身でありながら、国家の体制をわずかに揺るがしていたティベリウス・グラックスを殺害したというのに、私たち執政官は、虐殺と放火によって全世界を荒廃させようと望んでいるカティリーナを容認するのだろうか。
§8.4.14hic et Catilina Graccho et status rei publicae orbi terrarum et mediocris labefactatio caedi et incendiis et vastationi et privatus consulibus comparatur;
」ここでは、カティリーナがグラックスと、国家の体制が全世界と、わずかな動揺が虐殺・放火・荒廃と、そして私人が執政官と比較されている。
quae si quis dilatare velit, plenos singula locos habent.
これらをもし誰かが展開させたいと望むなら、個々の要素が十分な素材を保持している。
§8.4.15quas dixi per ratiocinationem fieri amplificationes, viderimus an satis proprio verbo significaverim.
私が「推論によってなされる」と言った誇張について、十分に適切な言葉で表現したかどうか、見てみることにしよう。
nec sum in hoc sollicitus, dum res ipsa volentibus discere appareat.
もっとも、学びたいと願う人々に事柄自体が明らかである限り、私はこの点について心配していない。
hoc sum tamen secutus, quod haec amplificatio alibi posita est alibi valet;
しかし私がこの語を採用したのは、この誇張がある場所に置かれ、別の場所で効力を持つからである。
ut aliud crescat aliud augetur, inde ad id, quod extolli volumus, ratione ducitur.
すなわち、別のものが高まるためにあるものが増大され、そこから、私たちが引き上げたいと望むものへと、推論によって導かれるのである。
§8.4.16obiecturus Antonio Cicero merum et vomitum, tu, inquit, istis faucibus, istis lateribus, ista gladiatoria totius corporis firmitate.
キケロはアントニウスに対して生のワインと嘔吐を非難しようとして、「お前は、その喉、その脇腹、その剣闘士のような全身の頑健さをもってして」と言っている。
quid fauces et latera ad ebrietatem? minime sunt otiosa;
喉や脇腹が酩酊と何の関係があるのか。 それらは決して無駄ではない。
nam respicientes ad haec possumus aestimare, quantum ille vini in Hippiae nuptiis exhauserit, quod ferre et concoquere non posset illa corporis gladiatoria firmitate.
なぜなら、これらを振り返ることで、私たちは彼がヒッピアスの結婚式でどれほどのワインを飲み干したかを推し量ることができるからである。 それほどの身体の頑健さをもってしても、耐えることも消化することもできなかったほどのワインの量を。
ergo, si ex alio colligitur aliud, nec improprium nec inusitatum nomen est ratiocinationis, ut quod ex eadem causa inter status quoque habeamus.
したがって、一つのことから別のことが推論されるのであれば、「推論」という名称は不適切でも珍しいものでもない。 それは、同じ理由から、(弁論の)争点の間にも私たちが有しているものである。
§8.4.17sic et ex insequentibus amplificatio ducitur, siquidem tanta vis fuit vini erumpentis, ut non casum adferret aut voluntatem sed necessitatem, ubi minime deceret, vomendi, et cibus non recens, ut accidere interim solet, redderetur, sed usque in posterum diem redundaret.
このように、後に続く事柄からも誇張が導かれる。 というのも、噴き出すワインの勢いが非常に強かったため、最もふさわしくない場所で嘔吐するという、偶然や意図ではなく必然をもたらしたからであり、また、時には起こりがちなように、食べたばかりの食べ物が戻されたのではなく、翌日まで胃に留まっていたものが溢れ出たからである。
§8.4.18idem hoc praestant, quae antecesserunt.
これと同じことを、先行した事柄も成し遂げている。
nam cum Aeolus a lunone rogatus " cavum conversa cuspide montem impulit in latus, ac venti velut agmine facto ruunt, " apparet, quanta sit futura tempestas.
なぜなら、アイオロスがユーノーに頼まれて「逆さに向けた槍で、空洞の山の脇腹を突き刺し、風がまるで隊列を組んだかのように突進する」とき、これから起こる嵐がいかに巨大であるかが明らかになるからである。
§8.4.19quid? cum res atrocissimas quasque in summam ipsi extulimus invidiam elevamus consulto, quo graviora videantur quae secutura sunt, ut a Cicerone factum est, cum illa diceret, levia sunt haec in hoc reo.
ではこれはどうだろうか。 私たちは自ら、極めて凶悪な個々の事柄を最大の憎悪へと引き上げておきながら、後に続く事柄がいっそう重大に見えるようにするために、意図的にそれらを過小評価することがある。 キケロが次のように述べてそれを行ったように。 「この被告においては、これらは軽いことです。
metum virgarum nauarchus nobilissimae ciuitatis pretio redemit: humanum est.
ある高貴な都市の船長が、鞭打ちの恐怖を金銭で免れました。 それは人情というものです。
alias, ne securi feriretur, pecuniam dedi: usitatam est.
他方で、斧で打たれないために、金を払いました。 それはよくあることです。
§8.4.20nonne usus est ratiocinatione, qua colligerent audientes, quantum illud esset quod inferebatur, cui comparata haec viderentur humana atque usitata? sic quoque solet ex alio aliud augeri: ut cum Hannibalis bellicis laudibus ampliatur virtus Scipionis, et fortitudinem Gallorum Germanorumque miramur, quo sit maior C. Caesaris gloria.
」彼は推論を用いたのではないか。 それによって、聴衆は次に持ち出される事柄がいかに重大であるかを推論することになる。 それと比較されると、これらの行為が、人間的であり、ありふれたことであるように思われるほどなのだから。 このような方法でも、一つのことから別のことが誇張されるのが常である。 例えば、ハンニバルの戦功によってスキピオの武勇が誇張され、ガリア人やゲルマン人の勇敢さに私たちが感嘆することによって、ガイウス・カエサルの栄光がいっそう大きなものになるように。

語釈・文法注

  1. 8.4.11pro abortu pecuniam accepisse — 「pro abortu」は、堕胎を行うことへの対価(代償)としての報酬を意味する。この文脈では、第一順位の相続人(胎児)が生まれなければ、第二順位の相続人(secundis heredibus)が遺産を受け継ぐことができるため、その相続人たちがミレトスの女に堕胎をするよう金を払ったという状況を指している。
  2. 8.4.12est tamen quanquam diversarum rerum quaedam vicinia — 譲歩の接続詞 quanquam が名詞句 diversarum rerum(異なる事柄の)を修飾し、主節の vicinia(近接性、類似性)に係っている。quanquam は通常、接続法や直説法の節を導くが、ここでは形容詞句のように働き、「(それらは)異なる事柄ではあるものの、ある種の類似性がある」という含意を表している。
  3. 8.4.15ut aliud crescat aliud augetur — 「aliud... aliud...」(一つのものが…、別のものが…)という相関関係を用いた構文。目的を表す接続詞 ut に導かれる crescat(接続法現在)と、主節の augetur(直説法現在)が対比されている。「別のものが高まる(成長する)ために、あるものが(誇張によって)増大される」という推論のメカニズムを説明している。
  4. 8.4.16quod ferre et concoquere non posset illa corporis gladiatoria firmitate — 「quod」は関係代名詞で、前節の vini(ワイン)を先行詞とする。「illa... firmitate」は譲歩的なニュアンスを伴う描写の奪格、あるいは一致の奪格であり、「あれほどの角闘士のような身体の頑健さをもってしても、耐えることも消化することもできなかったであろう(ワインの量)」と解釈される。posset(接続法未完了過去)は潜在または characteristic の用法。
  5. 8.4.19cum res atrocissimas quasque in summam ipsi extulimus invidiam elevamus consulto — 「res atrocissimas quasque」において「quasque」(quisque の女性複数対格)は、最上級形容詞と結びついて「個々の最も残忍な事柄」を意味する。「extulimus」(完了)と「elevamus」(現在)の時制の対比は、「あらかじめ最大の憎悪へと引き上げておきながら、同時に(後続の事柄を際立たせるために)あえて低める」という弁論術的な操作を時間的・論理的な前後関係をもって表現している。

この箇所を引用する

クインティリアヌス, 弁論家の教育 §8.4.11-8.4.20. Humanitext Reader, https://reader.humanitext.ai/text/urn:cts:latinLit:phi1002.phi001.humanitext-lat2:8.4.11-8.4.20

AIによる草稿訳である旨と閲覧日を添えてください。

訳文・注・要旨はAIによる草稿で、読者の指摘により改訂されています。