§8.4.1prima est igitur amplificandi vel minuendi species in ipso rei nomine: ut cum eum, qui sit caesus, occisum, eum, qui sit improbus, latronem, contraque eum, qui pulsavit, attigisse, qui vulneravit, laesisse dicimus.
したがって、誇張または縮小の最初の種類は、事物の名称そのものの中にある。 例えば、打ちのめされた者を「殺された」、不実な者を「強盗」と呼び、逆に、殴った者を「触れた」、傷つけた者を「損なった」と呼ぶような場合である。
utriusque pariter exemplum est pro M. Caelio: si vidua libere, proterva petulanter, dives effuse, libidinosa meretricio more viveret, adulterum ego putarem, si qui hanc paulo liberius salutasset?
両方の等しい例が『カエリウス弁護』にある。 「もし未亡人が放縦に、不作法な女が図々しく、富裕な女が放蕩に、好色な女が娼婦の流儀で生きているとして、誰かが彼女に少しばかり気安く挨拶したからといって、私はその人を姦通者とみなすべきだろうか。
§8.4.2nam et impudicam meretricem vocavit, et eum, cui longus cum illa fuerat usus, liberius salutasset.
」なぜなら、彼は破廉恥な女を「娼婦」と呼び、彼女と長年の親交があった者を「少しばかり気安く挨拶した」と呼んだからである。
hoc genus increscit ac fit manifestius, si ampliora verba cum ipsis nominibus, pro quibus ea posituri sumus, conferantur: ut Cicero in Verrem, non enim furem sed ereptorem, non adulterum sed expugnatorem pudicitiae, non sacrilegum sed hostem sacrorum religionumque, non sicarium sed crudelissimum carnificem civium sociorumque in vestrum iudicium adduximus.
この種類は、私たちが用いるつもりの名称そのものと、より強力な言葉を対比させると、さらに増大し、より明確になる。 例えばキケロが『ウェッレス弾劾』で述べているように、「というのも、私たちがあなたがたの裁判に連れてきたのは、泥棒ではなく強奪者、姦通者ではなく貞操の蹂躙者、聖物窃盗犯ではなく聖なるものと宗教の敵、暗殺者ではなく市民と結盟国の人々のこの上なく残虐な処刑人だからである。
§8.4.3illo enim modo ut sit multum, hoc etiam plus ut sit efficitur.
」なぜなら、前者の方法ではそれが大きなものにされるが、後者の方法ではそれがさらに大きなものにされるからである。
quattuor tamen maxime generibus video constare amplificationem, incremento, comparatione, ratiocinatione, congerie.
しかし、私は誇張が主に四つの種類、すなわち増進、比較、推論、集積から成り立っていると見る。
incrementum est potentissimum, cum magna videntur etiam quae inferiora sunt.
増進は最も強力であり、より低いものさえも大きく見えるようにするときに生じる。
id aut uno gradu fit aut pluribus et pervenit non modo ad summum sed interim quodammodo supra summum.
それは一段階でなされるか、あるいは複数でなされ、頂点に達するだけでなく、時にはある意味で頂点をも超える。
omnibus his sufficit vel unum Ciceronis exemplum:
これらすべてに対して、キケロのただ一つの例だけでも十分である。
§8.4.4facinus est vincire civem Romanum, scelus verberare, prope parricidium necare: quid dicam in crucem tollere? nam et, si tantum verberatus esset, uno gradu increverat, ponendo etiam id esse facinus, quod erat inferius;
「ローマ市民を縛ることは非行であり、鞭打つことは犯罪であり、殺すことは親殺しに等しい。 十字架にかけることは、何と言えばよいか。 」なぜなら、もし単に鞭打たれただけであったとしても、より低いものである「縛ること」さえ非行であると置くことによって、一段階高められていたからである。
§8.4.5et, si tantum occisus esset, per plures gradus ascenderat;
また、もし単に殺されただけであったとしても、いくつかの段階を経て上昇していたはずである。
cum vero dixerit, prope parricidium necare, supra quod nihil est, adiecit quid dicam in crucem tollere? ita, cum id, quod maximum est, occupasset, necesse erat in eo, quod ultra est, verba deficere.
しかし、「親殺しに等しい殺害」――これを超えるものは何もない――と言った上で、さらに「十字架にかけることは、何と言えばよいか」と付け加えたのである。 このように、最も大きいものであるものをすでに占めてしまったので、それを超えるものに対しては、言葉が足りなくなるのが当然であった。
§8.4.6fit et aliter supra summum adiectio, ut apud Vergilium de Lauso:
"
quo pulchrior alter
non fuit, excepto Laurentis corpore Turni.
また、頂点を超える付加は別の方法でもなされる。 ウェルギリウスのラウススについての記述がそれである。 「彼より美しい者は他にいなかった、ラウレンスムのトゥルヌスの身体を除いては。
"
Summum est enim, quo pulchrior alter non fuit; huic deinde aliquid superpositum.
」なぜなら、「彼より美しい者は他にいなかった」が頂点であり、その後に何かがその上に載せられているからである。
§8.4.7tertius quoque est modus, ad quem non per gradus itur et quod non est plus maximo, sed quo nihil maius est;
第三の方法もあり、それへは段階を経て進むのではなく、最大のものより大きいわけでもないが、それより大きいものは何もないというものである。
matrem tuam cecidisti.
「お前は母を殴った。
quid dicam amplius? matrem tuam cecidisti.
これ以上、私が何を言えようか。 お前は母を殴ったのだ。
nam et hoc augendi genus est tantum aliquid efficere, ut non possit augeri.
」というのも、この種の誇張も、それ以上大きくされ得ないほどに物事を重大にすることだからである。
§8.4.8crescit orati minus aperte, sed nescio an hoc ipso efficacius, cum citra distinctionem in contextu et cursu semper aliquid priore maius insequitur: ut de vomitu in Antonium Cicero, in coetu vero populi Romani, negotium publicum gerens, magister equitum.
言論は、あまりあからさまではなく、しかしそれゆえにおそらくはより効果的に増大することがある。 それは、明確な区切りなしに、文脈と流れの中で、常に前のものより大きい何かが続くときである。 アントニウスの嘔吐についてのキケロの次の記述のように。 「それもローマ市民の集会において、公務を執り行っている最中に、騎兵長官が。
singula incrementum habent.
」個々の言葉が増大を持っている。
per se deforme vel non in coetu vomere, in coetu etiam non populi, populi etiam non Romani vel si nullum negotium ageret, vel si non publicum vel si non magister equitum.
集会の中でなくても嘔吐することはそれ自体で醜態であるが、集会において、それも民衆の集会でなくても、また民衆であってもローマ市民の集会でなくても、あるいは何の公務も行っていなかったとしても、公務であっても国家のものでなくても、あるいは彼が騎兵長官でなかったとしても(醜態であるのに、それらがすべて重なっているのである)。
§8.4.9sed alius divideret haec et circa singulos gradus moraretur;
しかし、他の人ならこれらを分割し、個々の段階にとどまったことだろう。
hic in sublime etiam cucurrit et ad summum non pervenit nisu, sed impetu.
だがキケロは一気に高みに駆け上り、努力によってではなく、勢いによって頂点に達したのである。
verum ut haec amplificatio in superiora tendit, ita, quae fit per comparationem, incrementum ex minoribus petit.
しかし、この誇張がより高い方向へと向かうのに対し、比較によってなされるものは、より小さいものから増大を求める。
augendo enim, quod est infra necesse est extollat id quod supra positum est: ut idem atque in eodem loco,
なぜなら、下にあるものを大きくすることによって、上に置かれているものを高めることが必然となるからである。
§8.4.10si hoc tibi inter cenam et in illis immanibus poculis tuis accidisset, quis non turpe duceret? in coetu vero populi Romani—.
同じ著者が同じ箇所で述べているように、「もしこのことが、食事の最中に、お前のあの巨大な杯の間で起きていたとしても、誰がそれを恥ずべきことと思わなかっただろうか。 まして、ローマ市民の集会において――。
Et in Catilinam: servi mehercules mei si me isto pacto metuerent, ut te metuunt omnes cives tui, domum meam relinquendam putarem.
」また『カティリーナ弾劾』において、「わが奴隷たちが、もし私を、お前の全市民がお前を恐れているのと同じように恐れたなら、私はわが家を立ち去るべきだと思うだろう。 」