§8.3.1venio nunc ad ornatum, in quo sine dubio plus quam in ceteris dicendi partibus sibi indulget orator.
私は今や、修飾へと進む。 そこにおいては、疑いなく、弁論家は他の語る技術の部分におけるよりも自分を甘やかす(ほしいままにする)。
nam emendate quidem ac lucide dicentium tenue praemium est, magisque ut vitiis carere quam ut aliquam magnam virtutem adeptus esse videaris.
なぜなら、ただ正しくかつ明瞭に語る人々の報酬はわずかであり、それは何か大きな美徳を身につけたというよりは、むしろ欠点がないと見なされることだからである。
inventio cum imperitis saepe communis, §8.3.2dispositio modicae doctrinae credi potest;
着想は、しばしば未熟な人々とも共通しているが、配置は、ささやかな知識に属すると信じられうる。
si quae sunt artes altiores, plerumque occultantur, ut artes sint;
もし何かより高度な技術があるとしても、それらが技術であるために、たいていは隠される。
denique omnia haec ad utilitatem causarum solam referenda sunt.
結局のところ、これらすべては訴訟の有用性(実用性)のみに関連づけられるべきである。
cultu vero atque ornatu se quoque commendat ipse qui dicit et in ceteris iudicium doctorum, in hoc vero etiam popularem laudem petit, nec fortibus modo, sed etiam fulgentibus armis proeliatur.
しかし、推敲と修飾によって、語る者自身もまた自らを推薦(アピール)し、他の部分においては専門家たちの判断を求めるのに対し、この部分においては大衆の称賛をも求め、頑丈な武器だけでなく、輝く武器をもって戦うのである。
§8.3.3an in causa Cicero Cornelii consecutus esset docendo iudicem tantum et utiliter demum ac Latine perspicueque dicendo, ut populus Romanus admirationem suam non acclamatione tantum, sed etiam plausu confiteretur? sublimitas profecto et magnificentia et nitor et auctoritas expressit illum fragorem.
コルネリウスの訴訟において、キケロは単に裁判官を説得し、ただ有用に、かつラテン語として正しく明瞭に語ることだけで、ローマの民衆が自らの感嘆を歓声だけでなく拍手によっても表明するほどのことを達成しえただろうか。 実に、気高さと、壮大さと、輝きと、威厳とが、あの喝采を引き出したのである。
§8.3.4nec tam insolita laus esset prosecuta dicentem, si usitata et ceteris similis fuisset oratio.
もしその言説が日常的で、他の人々のものに似ていたならば、これほど並外れた称賛が語り手に付き従うことはなかったであろう。
atque ego illos credo, qui aderant, nec sensisse quid facerent nec sponte iudicioque plausisse, sed velut mente captos et quo essent in loco ignaros erupisse in hunc voluptatis adfectum.
そして私は、その場にいた人々が、自分たちが何をしているか気づきもせず、自発的な意志や判断によって拍手したのではなく、まるで正気を奪われ、自分たちがどこにいるかも分からなくなったかのように、この歓喜の感情を爆発させたのだと信じている。
§8.3.5sed ne causae quidem parum confert idem hic orationis ornatus.
しかし、この同じ言論の修飾は、訴訟に対しても決して少なくない貢献をする。
nam, qui libenter audiunt, et magis attendunt et facilius credunt, plerumque ipsa delectatione capiuntur, nonnunquam admiratione auferuntur.
なぜなら、好んで聞く人々は、より注意を払い、より容易に信じるからであり、たいていは快さそのものによって捕らえられ、時には感嘆によって圧倒されるからである。
nam et ferrum ipsum adfert oculis terroris aliquid, et fulmina ipsa non tam nos confunderent, si vis eorum tantum, non etiam ipse fulgor timeretur.
なぜなら、鉄そのものも目に何らかの恐怖をもたらすし、稲妻それ自体も、もしその力だけが恐れられ、その輝き自体が恐れられないのであれば、これほど私たちを狼狽させることはないだろうからである。
§8.3.6recteque Cicero his ipsis ad Brutum verbis quadam in epistola scribit, nam eloquentiam, quae admirationem non habet, nullam iudico.
そしてキケロはある書簡の中で、ブルトゥスに対してまさにこれらの言葉で正しく書いている。 「なぜなら、感嘆を伴わない雄弁は、いかなる雄弁でもないと私は判断するからである」。
eandem Aristoteles quoque petendam maxime putat.
アリストテレスもまた、これと同じものが最も求められるべきであると考えている。
sed hic ornatus (repetam enim) virilis et fortis et sanctus sit nec effeminatam levitatem et fuco ementitum colorem amet, sanguine et viribus niteat.
しかし、この修飾は(繰り返して言うが)男らしく、力強く、清らかなものであるべきであり、女々しい軽薄さや、化粧で偽られた色彩を好むべきではなく、血と力によって輝くべきである。
§8.3.7hoc autem adeo verum est ut, cum in hac maxime parte sint vicina virtutibus vitia, etiam, qui vitiis utuntur, virtutum tamen iis nomen imponant.
しかしこのことは非常に真実であるため、特にこの部分において欠点が美徳と隣り合わせであることから、欠点を用いる者たちでさえ、それらに美徳の名を付すほどである。
quare nemo ex corruptis dicat me inimicum esse culte dicentibus.
それゆえ、堕落した人々のだれも、私が洗練されて語る人々の敵であると言ってはならない。
non hanc esse virtutem nego, sed illis eam non tribuo.
私はこれが美徳であることを否定するのではなく、彼らにそれを認めないだけである。
§8.3.8an ego fundum cultiorem putem, in quo mihi quis ostenderit lilia et violas et anemonas, fontes surgentes, quam ubi plena messis aut graves fructu vites erunt? sterilem platanum tonsasque myrtos quam maritam ulmum et uberes oleas praeoptaverim? habeant illa divites licet, quid essent, si aliud nihil haberent?
私は、誰かが私にユリやスミレやアネモネ、湧き上がる泉を見せるような農地を、豊かな収穫や実で重いブドウの木がある農地よりも、よく手入れされているとみなすべきだろうか。 私は、実を結ばないプラタナスや刈り込まれたミルトスを、ブドウの木を娶ったニレや豊かなオリーブの木よりも望むべきだろうか。 富んだ人々がそれらを持つことは許されているが、もし彼らがそれ以外に何も持たないとしたら、それらは何になるだろうか。
§8.3.9nullusne ergo etiam frugiferis adhibendus est decor? quis negat? nam et in ordinem certaque intervalla redigam meas arbores.
それでは、実を結ぶもの(果樹)にはいかなる美しさも施されるべきではないのだろうか。 誰が否定しようか。 なぜなら、私も自分の木々を整列させ、一定の間隔に配置するだろうからである。
quid illo quincunce speciosius qui, in quamcunque partem spectaveris, rectus est? sed protinus in id quoque prodest, ut terrae sucum aequaliter trahat.
どの方向から見てもまっすぐである、あの「五点形」よりも美しいものがあるだろうか。 しかもそれは、大地の水分を均等に吸い上げるという点でも、直ちに役立つのである。
surgentia in altum cacumina oleae ferro coercebo;
高く伸びるオリーブの梢を、私は鉄で抑制するだろう。
§8.3.10in orbem se formosius fundet et protinus fructum ramis pluribus feret.
そうすれば、それはより美しく円形に広がり、直ちにより多くの枝に実を結ぶだろう。
decentior equus, cuius adstricta ilia, sed idem velocior.
脇腹の引き締まった馬はより端麗であるが、同時にそれはより速い。
Pulcher aspectu est athleta, cuius lacertos exercitatio expressit, idem certamini paratior.
鍛錬によって筋肉が際立っているアスリートは、見た目に美しいが、同時に闘いに対してより準備ができている。
§8.3.11nunquam vera species ab utilitate dividitur.
真の美しさは、決して有用性から切り離されることはない。
sed hoc quidem discernere modici iudicii est.
しかし、このことを区別することは、ささやかな判断力に属することである。
illud observatione dignius, quod hic ipse honestus ornatus materiae genere esse debebit variatus.
より注目に値するのは、この高尚な修飾自体が、主題の種類によって変化させられねばならないということである。
atque, ut a prima divisione ordiar, non idem demonstrativis et deliberativis et iudicialibus causis conveniet.
そして、最初の分類から始めるならば、示範弁論、審議弁論、裁判弁論の訴訟に、同じものが適するわけではない。
namque illud genus ostentationi compositum solam petit audientium voluptatem, ideoque omnes dicendi artes aperit ornatumque orationis exponit, ut quod non insidietur nec ad victoriam sed ad solum finem laudis et gloriae tendat.
なぜなら、あの種類(示範弁論)は誇示のために構成されており、聞き手の快楽のみを求め、それゆえ語る技術のすべてを明らかにし、言論の修飾を陳列するからである。 それは罠を仕掛けることもなく、勝利のためでもなく、ただ称賛と栄光という目的のみを目指すものであるからである。