§8.2.14plus tamen est obscuritatis in contextu et continuatione sermonis et plures modi.
しかし、文脈と言論の連続性(結合)においては、より多くの難解さが存在し、その方法(原因)もより多数である。
quare nec sit tam longus, ut eum prosequi non possit intentio, nec traiectione vel ultra modum hyperbato finis eius differatur.
それゆえ、[文は]注意力がそれを追いかけることができないほど長くあってはならず、また、語の転置や度を超えたハイパーバトン(文飾倒置)によってその終わりが遅らされてはならない。
quibus adhuc peior est mixtura verborum, qualis in illo versu.
これらよりもさらに悪いのは、言葉の混交であり、次のような詩行におけるがごときものである。
"
saxa vacant Itali, mediis quae in fluctibus, aras. " §8.2.15etiam interiectione (qua et oratores et historici frequenter utuntur, ut medio sermone aliquem inserant sensum) impediri solet intellectus, nisi quod interponitur breve est.
"saxa vacant Itali, mediis quae in fluctibus, aras. "また、挿入句によっても(これは弁論家や歴史家が言論の途中に何らかの意味を挿入するために頻繁に使用するものであるが)、挿入されるものが短くなければ、理解が妨げられるのが常である。
nam Vergilius illo loco, quo pullum equinum describit, cum dixisset,
"
nec vanos horret strepitus,
"
compluribus insertis alia figura quinto demum versu redit,
"
tum, si qua sonum procul arma dedere,
stare loco nescit. "
Vitanda in primis ambiguitas,
なぜならウェルギリウスは、子馬を描写するあの箇所において、 "nec vanos horret strepitus, "と言った後、多くの語句を別の修辞技法で挿入した上で、ようやく五行目で元に戻っているからである。 "tum, si qua sonum procul arma dedere, stare loco nescit. "とりわけ避けるべきは、曖昧さ(両義性)である。
§8.2.16non haec solum, de cuius genere supra dictum est, quae incertum intellectum facit, ut Chremetem audivi percussisse Demean, sed illa quoque, quae, etiamsi turbare non potest sensum, in idem tamen verborum vitium incidit, ut si quis dicat, visum a se hominem libram scribentem.
上にその種類について語られた、理解を不確かにするあの曖昧さ(例えば「クレーメースがデーメアースを殴ったと私は聞いた」)だけでなく、意味を混乱させることはないとしても、言葉の同じ欠点に陥るあの曖昧さをも避けるべきである。 例えば、誰かが「自分は天秤を書いている男を見た」と言うような場合である。
nam etiamsi librum ab homine scribi patet, male tamen composuerit feceritque ambiguum, quantum in ipso fuit.
なぜなら、人間によって書かれるのが「本」であることは明白であるとしても、彼は悪く言葉を組み立て、自分にできる限りにおいて、それを曖昧なものにしてしまったからである。
§8.2.17est etiam in quibusdam turba inanium verborum, qui, dum communem loquendi more reformidant, ducti specie nitoris circumeunt omnia copiosa loquacitate, eo quod dicere nolunt ipsa;
また、ある人々においては無駄な言葉の群れが存在する。 彼らは、日常の話し方を忌避するあまり、優美さの見かけに導かれて、言わんとすること自体を直接言うのを好まないがために、豊かな多弁さであらゆるものの周りを遠回りする。
deinde illam seriem cum alia simili iungentes miscentesque, ultra quam ullus spiritus durare possit, extendunt.
そして、その一連の言葉を、別の同様の言葉と結合し混じり合わせながら、いかなる息も持続できないほどに長く引き伸ばすのである。
§8.2.18in hoc malum a quibusdam etiam laboratur;
この悪弊には、一部の人々によって苦心さえなされている。
neque id novum vitium est, cum iam apud Titum Livium inveniam fuisse praeceptorem aliquem, qui discipulos obscurare quae dicerent iuberet, Graeco verbo utens σκότισον.
そしてこれは新しい欠点ではなく、すでにティトゥス・リウィウスの著作において、弟子たちに対して彼らの言うことを難解にするよう命じ、ギリシア語の「スコティソン」という言葉を使っていた、とある教師がいたことを私が発見しているほどである。
unde illa scilicet egregia laudatio: tanto melior;
そこから、あの有名な、皮肉を込めた称賛が生まれたのである。 すなわち、「それだけいっそう素晴らしい。
§8.2.19ne ego quidem intellexi.
私でさえ理解できなかったのだから」と。
alii brevitatem aemulati necessaria quoque orationi subtrahunt verba et, velut satis sit scire ipsos quid dicere velint, quantum ad alios pertineat, nihil putant.
別の人々は、簡潔さを競うあまり、言論に必要な言葉さえも取り去ってしまい、自分たちが何を言いたいかを自分自身が知っていれば十分であり、他人にどう及ぶかについては何も考えない。
at ego otiosum sermonem dixerim, quem auditor suo ingenio intelligit.
しかし私は、聞き手が自分の才覚によって理解しなければならないような言論は、怠惰な言論と呼びたい。
quidam, emutatis in perversum dicendi figuris, idem vitium consequuntur.
ある人々は、表現の修辞技法を誤った方向へと変えてしまうことによって、同じ欠点に至る。
§8.2.20pessima vero sunt ἀδιανόητα, hoc est, quae verbis aperta occultos sensus habent, ut cum dictus est caecus secundum viam stare, et, qui suos artus morsu lacerasset, fingitur in scholis supra se cubasse.
しかし最悪なのはアディアノエータ、すなわち、言葉の上では明白でありながら、隠された意味を持つものである。 例えば、盲人が「道に沿って立っている」と言われたり、自分の手足を噛んで引き裂いた者が、弁論学校において「自分の上に横たわっていた」と創作される場合である。
§8.2.21ingeniosa haec et fortia et ex ancipiti diserta creduntur, pervasitque iam multos ista persuasio, ut id iam demum eleganter atque exquisite dictum putent, quod interpretandum sit.
これらは才気にあふれ、力強く、両義性から来る雄弁さであると信じられており、解釈を要するものこそが、ようやく優雅で洗練された表現であるとみなすという確信が、すでに多くの人々に浸透している。
sed auditoribus etiam nonnullis grata sunt haec, quae cum intellexerunt acumine suo delectantur et gaudent, non quasi audierint sed quasi invenerint.
しかし、聞き手の一部にとってもこれらは快いものである。 なぜなら彼らは、それを理解したとき、自らの鋭さに喜び、まるでそれを聞いたのではなく、自分自身で見出したかのように喜ぶからである。
§8.2.22nobis prima sit virtus perspicuitas, propria verba, rectus ordo, non in longum dilata conclusio, nihil neque desit neque superfluat: ita sermo et doctis probabilis et planus imperitis erit.
私たちにとっては、明瞭さが第一の美徳であり、適切な言葉、正しい語順、長く引き延ばされない結び、そして何も不足せず何も過剰でないことであってほしい。 そうすれば、言論は知識のある人々にとっても称賛すべきものとなり、知識のない人々にとっても平易なものとなるであろう。
haec eloquendi observatio.
これが表現における規則である。
nam rerum perspicuitas quo modo praestanda sit, diximus in praeceptis narrationis.
というのも、事物の明瞭さがどのように保障されるべきかについては、叙述の規定において既に述べたからである。
§8.2.23similis autem ratio est in omnibus.
しかし、すべてのことにおいて同様の理屈が成り立つ。
nam si neque pauciora quam oportet neque plura neque inordinata aut indistincta dixerimus, erunt dilucida et negligenter quoque audientibus aperta;
なぜなら、もし私たちが、必要よりも少なくもなく多くもなく、無秩序でも不明確でもなく語るならば、それらは明快であり、不注意に聞いている人々にとっても明白となるであろうからである。
quod et ipsum in consilio est habendum, non semper tam esse acrem iudicis intentionem, ut obscuritatem apud se ipse discutiat et tenebris orationis inferat quoddam intelligentiae suae lumen, sed multis eum frequenter cogitationibus avocari, nisi tam clara fuerint, quae dicemus, ut in animum eius oratio, ut sol in oculos, etiamsi in eam non intendatur, incurrat.
そして、裁判官の注意力が、自ら難解さを追い散らし、言論の闇の中に自分の理解というある種の光を投げかけるほど常に鋭いわけではない、ということも考慮に入れなければならない。 むしろ、私たちが語ることが十分に明瞭でなければ、彼の心に言論が(たとえそこに向けられていなくても)太陽が目に入り込むように飛び込んでこない限り、彼はしばしば多くの雑念によって気を散らされてしまうのである。
§8.2.24quare non, ut intelligere possit, sed, ne omnino possit non intelligere, curandum.
それゆえ、理解できるようにすることではなく、およそ理解しないことが不可能であるようにすることに、心を砕かねばならない。
propter quod etiam repetimus saepe, quae non satis percepisse eos qui cognoscunt putamus: quae causa utique nostra culpa dicta obscurius est: ad planiora et communia magis verba descendimus;
このために、審理する人々が十分に理解していないと私たちが思うことを、しばしば繰り返すのである。 そのようなことは、どうしても私たちの落ち度でやや難解に語られてしまったのであるから、私たちはより平易で一般的な言葉へと降りていくのである。
cum id ipsum optime fiat, quod nos aliquid non optime fecisse simulamus.
その際、私たちが何かを最善の方法で行わなかったふりをすること自体が、最善の形で行われるのである。