Humanitext Reader

クインティリアヌス · 弁論家の教育 §7.4.22-7.4.32

褒賞の評価基準と家庭内訴訟における弁論

206 / 366 箇所 · ラテン語

要旨

褒賞の決定における状況や人物の多角的な評価、および「性質」の地位の下に属する「義絶」、「狂気」、「虐待」などの家庭内の法的訴訟における弁論の進め方と、そこでの感情や節度の重要性について論じる。

§7.4.22et locum multipliciter, in civitate tyrannis assueta an libera semper, in arce an domi;
また、(褒賞が与えられる)場所についても多角的に(問われる)。 すなわち、僭主政治に慣らされた国家においてか、それとも常に自由な国家においてか、要塞においてか、それとも自宅においてか。
et quomodo factum sit, ferro an veneno;
そして、どのように行われたか、剣によるか、あるいは毒によるか。
et quo tempore, bello an pace, cum depositurus esset eam potestatem an cum aliquid novi sceleris ausurus.
そして、いつの時点でか、戦争においてか平和においてか、彼がその権力を放棄しようとしていた時か、それとも何か新たな悪事を企てようとしていた時か、である。
habent in meritis gratiam periculum quoque et difficultas.
功績においては、危険や困難さもまた(人々の)感謝を呼び起こすのである。
§7.4.23similiter liberalitas a quo profecta sit, refert.
同様に、気前の良さが誰から発せられたかも重要である。
nam in paupere gratior quam in divite, dante beneficium quam reddente, patre quam orbo.
というのも、富める者におけるよりも貧しい者において、恩恵を返す者におけるよりも施す者において、子のない者におけるよりも父親において、それはより好ましく受け止められるからである。
item in quam rem dederit et quo tempore et quo animo, id est, num in aliquam spem suam; similiter alia.
同じく、どのような事柄に対して与えたか、どのような時に、またどのような意図で、すなわち自分自身の何らかの期待を抱いてのことであったのか、といったこと、またこれらに類することが問題となる。
et ideo qualitas maxime oratoris recipit operam, quia in utramque partem plurimum est ingenio loci, nec usquam tantum adfectus valent.
それゆえにこそ、「性質」の地位は弁論家の努力を最も多く受け入れるのである。 なぜなら、そのいずれの方向に対しても、才能を発揮する余地が非常に多く存在し、また感情(情念)がこれほど強く影響を及ぼす場所は他にはないからである。
§7.4.24nam coniectura extrinsecus quoque adductas frequenter probationes habet et argumenta ex materia sumit; quale quidque videatur eloquentiae est opus;
というのも、推測の地位は、外部から持ち込まれた証拠を頻繁に持ち、素材から論拠を汲み取るのに対して、それぞれの事柄がどのようなものであるように見えるかは雄弁術の働きだからである。
hic regnat, hic imperat, hic sola vincit.
雄弁術はここで君臨し、ここで支配し、ここで単独で勝利を収める。
huic parti subiungit Verginius causas abdicationis, dementiae, malae tractationis, orbarum nuptias indicentium.
この部分に、ウェルギニウスは、義絶、狂気、虐待、および親のない娘たちに結婚を指示する人々の訴訟を付随させている。
nam et fere sic accidit, inventique sunt, qui has materias officiorum vocarent.
実際にもほぼそのようになっており、これらの題材を「義務に関する題材」と呼ぶ人々も現れたのである。
§7.4.25sed alios quoque nonnunquam leges hae recipiunt status.
しかし、時としてこれらの法律は他の地位をも受け入れる。
nam et coniectura est aliquando in plerisque horum, cum se vel non fecisse vel bona mente fecisse contendunt Cuius generis exempla sunt multa.
というのも、これらの大半において、自分自身が行わなかった、あるいは善意で行ったと主張する場合には、推測の地位が時に生じるからである。 この種の例は多い。
et quid sit dementia ac mala tractatio, finitur.
また、何が狂気であり、何が虐待であるかが定義される。
nam leges iuris plerumque quaestiones praecurrere solent, sed ex quibus causae non fiat status.
なぜなら、法的解釈はたいてい法の問題を先んじるのが常であるが、それらから訴訟の地位が形成されるわけではないからである。
§7.4.26quod tamen facto defendi non poterit, iure nitetur: et quot et quibus causis abdicare non liceat, et in quae crimina malae tractationis actio non detur, et cui accusare dementiae non permittatur.
とはいえ、事実によって弁護できないことは、法に依拠することになる。 すなわち、いくつの、またいかなる理由によって義絶が許されないか、いかなる罪に対して虐待の訴えが認められないか、また誰に対して狂気の告発が許されないか、という点である。
§7.4.27abdicationum formae sunt duae, altera criminis perfecti, ut si abdicetur raptor, adulter, altera velut pendentis et adhuc in condicione positi, quales sunt, in quibus abdicatur filius, quia non pareat patri.
義絶の形式には二つあり、一つは既遂の犯罪に対するもの(例えば、略奪者や姦通者が義絶される場合)であり、もう一つはいわば未決であっていまだ条件(回復の余地)の中に置かれているもの(例えば、父親に従わないという理由で息子が義絶される場合)である。
illa semper asperam abdicantis actionem habet;
前者は常に、義絶する側の厳しい弁論を伴う。
immutabile est enim, quod factum est;
なぜなら、すでに行われたことは変更不可能だからである。
haec ex parte blandam et suadenti similem;
後者は、ある程度は穏やかで説得するような弁論を伴う。
mavult enim pater non abdicare;
なぜなら、父親は義絶しないことを望んでいるからである。
at pro filiis in utroque genere summissam et ad satisfaciendum compositam.
これに対して、息子側の弁論はいずれの形式においても、謙虚で、謝罪に適した構成をとる。
§7.4.28A quo dissensuros scio, qui libenter patres figura laedunt;
このことに、好んで父親を文彩(比喩的表現)によって攻撃する人々は異議を唱えるであろうことを私は知っている。
quod non ausim dicere nunquam esse faciendum, potest enim materia incidere, quae hoc exigat;
私はそのようなことを決して行うべきではないと言うつもりはない(これが必要とされる題材が生じることもあるからである)。
certe vitandum est, quotiens aliter agi potest.
しかし、他の方法で対処できる限りは、確実に避けるべきである。
sed de figuris alio libro tractabimus.
文彩については、別の巻で扱うこととする。
§7.4.29non dissimiles autem abdicationum actionibus sunt malae tractationis actiones;
他方、虐待の弁論は義絶の弁論と異なってはいない。
nam et ipsae habent eandem in accusationibus moderationem.
というのも、それら自体も告発において同様の節度を持つからである。
dementiae quoque iudicia aut propter id, quod factum est, aut propter id quod adhuc fieri vel non fieri potest instituuntur.
狂気の裁判もまた、すでに行われたことのために、あるいは、いまだ行われることも行われないこともあり得る(将来の行動の)ために開始される。
§7.4.30et actor in eo, quod factum est, liberum habet impetum, sic tamen ut factum accuset, ipsius patris tanquam valetudine lapsi misereatur;
そして、原告は、すでに行われたことに対しては自由な攻撃を行うことができるが、その場合でも、行為自体は非難しつつも、父親自身に対してはあたかも病気のために過ちを犯したかのように同情を寄せるべきである。
in eo vero, cuius libera mutatio est, diu roget et suadeat et novissime dementiam ration queratur obstare, non mores: quos quanto magis in praeteritum laudaverit, tanto facilius probabit morbo esse mutatos.
これに対して、いまだ自由に変更が可能なことについては、長く求め、説得し、最後に至って、障害となっているのは父親の気質ではなく狂気(理性の欠如)であると嘆くべきである。 過去における父親の気質を称賛すればするほど、それが病気によって変化してしまったことをより容易に証明できるからである。
§7.4.31reus, quotiens causa patietur, debebit esse in defensione moderatus, quia fere ira et concitatio furori sunt similia.
被告は、状況が許す限り、弁護において節度を保つべきである。 なぜなら、怒りや興奮はほぼ狂乱に似ているからである。
omnibus is commune est, quod rei non semper defensione facti, sed excusatione ac vena frequenter utuntur.
これらすべてのケースに共通するのは、被告たちが常に行為の弁護を用いるわけではなく、頻繁に釈明や寛恕を用いることである。
est enim domestica disceptatio, in qua et semel peccasse et per errorem et levius, quam obiiciatur, absolutioni nonnunquam sufficit.
というのも、これは家庭内の争いであり、そこでは、一度だけ過ちを犯したということ、過失によってであったということ、あるいは非難されているよりも軽微であったということが、時に無罪放免のために十分となるからである。
§7.4.32sed alia quoque multa controversiarum genera in qualitatem cadunt.
しかし、他の多くの種類の論争もまた「性質」の地位に属する。
iniuriarum;
例えば、侵害の訴訟である。
quanquam enim reus aliquando fecisse negat, plerumque tamen haec actio facto atque animo continetur.
というのも、被告が時として行ったことを否定することもあるが、たいていこの訴訟は、行為とその意図にかかっているからである。

語釈・文法注

  1. §7.4.22habent in meritis gratiam — `gratiam`(感謝、価値、恩恵)は他動詞 `habent` の直接目的語であり、文末の `periculum quoque et difficultas`(危険と困難さもまた)が主語である。前置詞句 `in meritis` は「功績において」を意味する。
  2. §7.4.24quale quidque videatur — 「それぞれがいかなる質を持つように見えるか」を意味する間接疑問節であり、主節の述語 `eloquentiae est opus`(雄弁術の仕事である)に対する主語節として機能している。
  3. §7.4.30quos quanto magis — 関係代名詞 `quos` の先行詞は直前の `mores`(品行、気質)である。これに続く `quanto magis... tanto facilius...` は、差の度合いを示す奪格を用いた「〜すればするほど、それだけいっそう…」という相関構造を形成している。

この箇所を引用する

クインティリアヌス, 弁論家の教育 §7.4.22-7.4.32. Humanitext Reader, https://reader.humanitext.ai/text/urn:cts:latinLit:phi1002.phi001.humanitext-lat2:7.4.22-7.4.32

AIによる草稿訳である旨と閲覧日を添えてください。

訳文・注・要旨はAIによる草稿で、読者の指摘により改訂されています。