§6.4.1altercationis praecepta poterant videri tunc inchoanda, cum omnia, quae ad continuam orationem pertinent, peregissem, nam est usus eius ordine ultimus;
対論の規則は、私が連続的な弁論に関するすべての事柄を終えたときに開始されるべきであると思われたかもしれない。 なぜなら、それの使用は順序において最後だからである。
sed, cum sit posita in sola inventione neque habere dispositionem possit nec elocutionis ornamenta magnopere desideret aut circa memoriam et pronuntiationem laboret, prius quam secundam quinque partium, hanc quae tota ex prima pendet tractaturus non alieno loco videor;
しかし、対論はただ発想のみに置かれており、配置を持ち得ず、修辞の装飾を大いに求めることもなく、記憶や発表について苦労することもないので、5つの部分の第2のものを扱う前に、全体が第1のものに依存しているこれ(対論)を扱おうとしている私は、不適切な場所にいるとは思われない。
quam scriptores alii fortasse ideo reliquerunt, quia satis ceteris praeceptis in hanc quoque videbatur esse prospectum.
これを他の文筆家たちは、おそらく、他の規則によってこれについても十分な手当がなされているように思われたという理由で、省略したのだろう。
§6.4.2constat enim ex intentione ac depulsione, de quibus satis traditum est;
なぜなら、対論は主張と反駁から成り立っており、これらについてはすでに十分に伝授されたからである。
quia, quidquid in actione perpetua circa probationes utile est, idem in hac brevi atque concisa prosit necesse est.
連続的な演説において論証に関して有用なものは何であれ、この短く簡潔な対論においても同様に有用でなければならない。
neque alia dicuntur in altercatione, sed aliter, aut interrogando aut respondendo.
そして、対論において異なる事柄が語られるのではなく、異なった方法で、すなわち質問するか、あるいは回答することによって語られるのである。
cuius rei fere omnis observatio in illo testium loco excussa nobis est.
この事柄に関するほとんどすべての観察は、あの証人の箇所において我々によって吟味し尽くされている。
§6.4.3tamen quia latius hoc opus aggressi sumus neque perfectus orator sine hac virtute dici potest, paululum impendamus huic quoque peculiaris operae, quae quidem in quibusdam causis ad victoriam vel plurimum valet.
しかしながら、我々はこの著作により広く着手したのであり、また完成された弁論家はこの能力なしには言われ得ないので、これにも少しばかり特別な労力を割くことにしよう。 これは、いくつかの訴訟においては勝利に向けて実に最も力を持つものである。
§6.4.4nam ut in qualitate generali, in qua rectene factum quid an contra sit quaeritur, perpetua dominatur oratio, et quaestionem finitionis actiones plerumque satis explicant et omnia paene, in quibus de facto constat aut coniectura artificiali ratione colligitur, ita in iis causis, quae sunt frequentissimae, quae vel solis extra artem probationibus vel mixtis continentur, asperrima in hac parte dimicatio est, nec alibi dixeris magis mucrone pugnari.
なぜなら、何かが正しくなされたのか、あるいはその逆であるのかが問われる「一般的な性質」において、連続的な演説が支配的であり、また定義の問いを連続的な弁論が普通は十分に解明し、事実について明白であるか、あるいは推測が技術的な推論によって導き出されるような事柄のほぼすべてにおいても同様であるのと同様に、最も頻繁に起こる訴訟、すなわち技術外の論証のみ、あるいはそれらが混ざり合ったものによって成り立つ訴訟においては、この対論の部分における戦いは極めて激しいものとなり、他のどこにおいても、これ以上剣の切っ先で戦われるとは言えないほどである。
§6.4.5nam et firmissima quaeque memoriae iudicis inculcanda sunt et praestandum quidquid in actione promisimus et refellenda mendacia.
なぜなら、最も強力な事柄のそれぞれを裁判官の記憶に叩き込まねばならず、また演説の中で約束したことを実証せねばならず、また嘘を暴かねばならないからである。
nusquam est denique qui cognoscit intentior.
要するに、審理する者がこれ以上に集中している場所はどこにもない。
nec immerito quidam quanquam in dicendo mediocres hac tamen altercandi praestantia meruerunt nomen patronorum.
そして、語ることにおいては平凡であるにもかかわらず、この対論の卓越性によって擁護者の名に値した人々がいるのも、不当なことではない。
§6.4.6at quidam litigatoribus suis illum modo ambitiosum declamandi sudorem praestitisse contenti cum turba laudantium destituunt subsellia pugnamque illam decretoriam imperitis ac saepe pullatae turbae relinquunt.
しかし、ある人々は、自分の訴訟依頼者たちに対して、あの演習としての弁論の虚栄に満ちた汗を提供したことだけで満足し、称賛する群衆とともに法廷の席を去り、あの決定的な戦いを、未熟な者たちや、しばしば卑しい群衆に委ねてしまう。
§6.4.7itaque videas alios plerumque iudiciis privatis ad actiones advocari alios ad probationem.
したがって、私訴においては、ある人々が主に演説のために呼ばれ、他の人々が立証のために呼ばれるのを、しばしば目にすることになる。
quae si dividenda sunt officia, hoc certe magis necessarium est, pudendumque dictu, si plus litigantibus prosunt minores.
もしこれらの職務が分割されるべきであるなら、こちら(立証)のほうが確実に、より必要不可欠なものである。 そして、もし格下の者たちのほうが訴訟当事者たちにより大きな利益をもたらすのだとすれば、それは語るに恥ずべきことである。
in publicis certe iudiciis vox illa praeconis praeter patronos ipsum, qui egerit, citat.
確かに公訴においては、布告人のあの声が、擁護者たちに加えて、実際に訴訟を遂行した当人を呼び出すのである。
§6.4.8opus est igitur inprimis ingenio veloci ac mobili, animo praesenti et acri.
したがって、何よりもまず迅速で機敏な才能と、沈着で鋭い精神が必要である。
non enim cogitandum, sed dicendum statim est et prope sub conatu adversarii manus exigenda.
なぜなら、熟考すべきではなく、即座に語らねばならず、そして敵の攻撃のまさにその瞬間に、手を下さねばならないからである。
quare cum in omni parte huiusce officii plurimum facit, totas non diligenter modo sed etiam familiariter nosse causas, tum in altercatione maxime necessarium est, omnium personarum, instrumentorum, temporum, locorum habere notitiam;
それゆえ、この職務のあらゆる部分において、訴訟の全容を丹念にだけでなく熟知して知っていることが極めて大きな効果をもたらすのと同様に、とりわけ対論においては、すべての人物、文書、時間、場所についての知識を持っていることが最も必要である。
alioqui et tacendum erit saepe et aliis subiicientibus (plerumque autem studio loquendi fatue modo) accedendum;
さもなければ、しばしば沈黙していなければならなくなり、また、他の者たちが入れ知恵してくる(しかし、大抵はただしゃべりたいという熱意から、愚かに入れ知恵してくるのであるが)ことに従わねばならなくなる。
quo nonnunquam accidit, ut nostra credulitate aliena stultitia erubescamus.
その結果、時には我々の軽信によって、他人の愚かさのせいで、我々が恥じ入ることになる。
§6.4.9neque tantum cum his ipsis monitoribus clam res erit;
そして、これらの助言者たち自身との関係は、ただ秘密裏に済むわけではない。
quidam faciunt aperte ut quoque rixentur.
ある人々は、公然と言い争うようにさえする。
Videas enim plerosque ira percitos exclamantes, ut iudex audiat contrarium id esse, quod admoneatur, sciatque ille, qui pronuntiaturus est in causa, §6.4.10malum quod tacetur.
というのも、多くの者が怒りに駆られて大声で叫び、助言されていることとは正反対のことを裁判官が聞き、訴訟において判決を下そうとしている彼が、伏せられている害悪を知るようにさせるのを、しばしば目にするからである。
quare bonus altercator vitio iracundiae careat;
それゆえ、優れた対論者は怒りという欠点を免れていなければならない。
nullus enim rationi magis obstat adfectus et fert extra causam plerumque et deformia convicia facere ac mereri cogit et in ipsos nonnunquam iudices incitat.
なぜなら、理性にこれほど障害となる感情はなく、大抵は訴訟の枠外へと連れ去り、醜い罵り言を吐くこと、またそれを浴びせられることを余儀なくさせ、時には裁判官自身に対してさえ牙をむかせるからである。
melior moderatio ac nonnunquam etiam patientia.
節度、そして時には忍耐のほうがより優れている。
neque enim refutanda tantum quae ex contrario dicuntur, sed contemnenda, elevanda, ridenda sunt;
なぜなら、相手側から言われることは単に反論されるべきであるだけでなく、軽蔑され、過小評価され、笑い飛ばされるべきだからである。
nec usquam plus loci recipit urbanitas.
そして、都会風の洗練がこれ以上の余地を得る場所はどこにもない。
hoc, dum ordo est et pudor;
これは、秩序と慎みがある間のことである。
contra turbantes audendum et impudentiae fortiter resistendum.
秩序を乱す者たちに対しては、大胆に立ち向かうべきであり、無恥に対しては力強く抵抗しなければならない。