§6.3.57acriora igitur sunt et elegantiora, quae trahuntur ex vi rerum.
したがって、事柄の本質から導き出されるものの方が、より鋭く、より洗練されている。
in his maxime valet similitudo, si tamen ad aliquid inferius leviusque referatur;
これらにおいては類似が最も威力を発揮するが、それも何かより低く、より軽いものへと適用される場合である。
quae iam veteres illi iocabantur, qui Lentulum Spintherem et Scipionem Serapionem esse dixerunt.
古代の人々も、レントゥルスをスピンテール、スキピオをセラピオンと呼んで、すでにこの種の冗談を言っていた。
sed ea non ab hominibus modo petitur verum etiam ab animalibus, ut nobis pueris Iunius Bassus, homo in primis dicax, asinus albus vocabatur;
しかし、その類似は人間からだけでなく動物からも求められる。 例えば、我々が子供の頃、極めて機知に富んだ男であったユニウス・バッススは、「白いロバ」と呼ばれていた。
§6.3.58et Sarmentus Messium Cicirrum equo fero comparavit.
また、サルメントゥスはメッシウス・キキッルスを野生の馬に例えた。
ducitur et ab inanimis sicut P. Blaesius Iulium, hominem nigrum et macrum et pandum, fibulam ferream dixit.
それは無生物からも導き出される。 例えばプブリウス・ブラエシウスが、黒くて痩せていて腰の曲がった男であったユリウスを「鉄の留め金」と呼んだように。
quod nunc risus petendi genus frequentissimum est.
この笑いを誘うジャンルは、現在では極めて一般的である。
§6.3.59Adhibetur autem similitudo interim palam, interim inseri solet parabolae;
なお、類似はある時は公然と用いられ、ある時はたとえ話の中に挿入される。
cuius est generis illud Augusti, qui militi libellum timide porrigenti, noli, inquit, tanquam assem elephanto des.
この類に属するのがアウグストゥスのあの言葉である。 彼は、おずおずと嘆願書を差し出す兵士に対して、「まるで象に銅貨を与えるかのように差し出すな」と言った。
§6.3.60sunt quaedam vi similia;
意味において類似しているものもある。
unde Vatinius dixit hoc dictum, cum reus, agente in eum Calvo, frontem candido sudario tergeret, idque ipsum accusator in invidiam vocaret, quamvis reus sum, inquit, et panem item candidum edo.
そこからワティニウスは次のような言葉を放った。 被告人が、カルウスによる告発中に、白いハンカチで額を拭いており、告発者がそのこと自体を非難の対象としたとき、彼は「私は被告人だが、パンも同じように白いものを食べている」と言ったのである。
§6.3.61adhuc est subtilior illa ex simili translatio, cum, quod in alia re fieri solet, in aliam mutuamur.
類似から生じるあの比喩はさらに巧妙であり、ある事柄において行われるのが常であること(慣行)を、別の事柄に借りてくる場合がそうである。
ea dicatur sane fictio: ut Chrysippus, cum in triumpho Caesaris eborea oppida essent translata, et post dies paucos Fabii Maximi lignea, thecas esse oppidorum Caesaris dixit.
これは確かに「創作」と呼ばれてよい。 例えばクリュシッポスは、カエサルの凱旋式で象牙の町々の模型が運ばれ、数日後にファビウス・マクシムスの凱旋式で木製のものが運ばれたとき、それらはカエサルの町々の「ケース(容れ物)」であると言った。
et Pedo de mirmillone, qui retiarium consequebatur nec feriebat, vivum, inquit, capere vult.
またペドは、網闘士を追いかけながらも打撃を加えないミルミッロについて、「生け捕りにしたいのだな」と言った。
§6.3.62iungitur amphiboliae similitudo, ut a Galba, qui pilam negligenter petenti, sic, inquit, petis, tamquam Caesaris candidatus.
類似は二義性と結びつくこともある。 例えばガルバが、いい加減にボールを追っていた者に対して、「まるでカエサルの推薦候補者であるかのように求めているな」と言ったように。
Nam illud petis ambiguum est, securitas similis Quod hactenus ostendisse satis est.
なぜなら、「求める」というあの言葉は曖昧であり、その油断ぶりが類似しているからである。 これについては、ここまで示しておけば十分である。
§6.3.63ceterum frequentissima aliorum generum cum aliis mixtura est, eaque optima, quae ex pluribus constat.
ともあれ、異なる種類のものの混交は極めて頻繁に見られ、複数のものから成り立つものが最も優れている。
eadem dissimilium ratio est.
異なるものについても同様の原理が当てはまる。
hinc eques Romanus, ad quem in spectaculis bibentem cum misisset Augustus, qui ei diceret, ego si prandere volo, domum eo: Tu enim, inquit, non times, ne locum perdas.
ここから、観劇中に酒を飲んでいたあるローマの騎士に対し、アウグストゥスが「私なら、昼食をとりたければ家に帰るが」と言わせるために使者を送ったところ、その騎士が「あなた様は、席を失う心配がございませんから」と答えた例がある。
§6.3.64ex contrario non una species.
反対のものから生じるものには、一つ以上の種類がある。
neque enim eodem modo dixit Augustus praefecto, quem cum ignominia mittebat, subinde interponenti precibus, quid respondebo patri meo? dic, me tibi displicuisse; quo Galba penulam roganti: non possum commodare, domi maneo, cum cenaculum eius perplueret.
実際、アウグストゥスが不名誉な形で罷免しようとしていた長官が、哀願の最中に「父に何と言い訳すればよいでしょうか」と繰り返し挟んだのに対し、「私があなたのお気に召さなかったのだと言いなさい」と言ったのと、ガルバが、外套を貸してくれと求めた者に対して、自分の屋根裏部屋は雨漏りしていたにもかかわらず「貸すことはできない、私は家に留まるのだから」と言ったのは、同じやり方ではない。
tertium adhuc illud: (nisi quod, ut ne auctorem ponam, verecundia ipsius facit) libidinosior es quam ullus spado;
さらに第三の例として、次のものがある(ただし、その本人の名誉への配慮から著者の名を挙げないでおくが)。 「お前はどんな宦官よりも色好みだな」。
quo sine dubio et opinio decipitur sed ex contrario.
これによって疑いなく予想は裏切られるが、それは反対のものから生じる。
et hoc ex eodem loco est sed nulli priorum simile, quod dixit M. Vestinus, cum ei nuntiatum esset necatum esse, aliquando desinet putere.
また、同じトピックスから生じながら、これまでのどの例とも似ていないのが、マルクス・ウェスティヌスが、ある者が殺害されたとの報せを受け取ったときに言った「これでようやく、奴も臭わなくなるな」という言葉である。
§6.3.65onerabo librum exemplis similemque iis, qui risus gratia componuntur, efficiam, si persequi voluero singula veterum.
もし私が古代人たちの例を一つ一つ追求しようとするなら、この本を事例で過密にし、笑い話集のようにしてしまうだろう。
ex omnibus argumentorum locis eadem occasio est.
議論のあらゆるトピックスから、同じような機会が生じる。
nam et finitione usus est Augustus de pantomimis duobus, qui alternis gestibus contendebant, cum eorum alterum saltatorem dixit alterum interpellatorem;
なぜなら、アウグストゥスは、交互に身振りをして競い合っていた二人のパントマイム役者について、一方を「舞踊手」、他方を「邪魔者」と呼んで、「定義」を用いたからである。
§6.3.66et partitione Galba, cum paenulam roganti respondit, non pluit, non opus est tibi;
またガルバは、「分割」を用いた。 外套を求める者に対し、「雨は降っていないから、お前には必要ない。
si pluit, ipse utar.
雨が降れば、私が自分で使う」と答えたときに。
proinde genere, specie, propriis, differentibus, iugatis, adiunctis, consequentibus, antecedentibus, repugnantibus, causis, effectis, comparatione parium, maiorum, minorum similis materia praebetur;
同様に、類、種、固有性、差異、同系、付帯、結果、原因、相反、原因、結果、同等・より大きい・より小さいものの比較によっても、同様の素材が提供される。
sicut in tropos quoque omnes cadit.
それはまた、すべての比喩表現(転義法)にも当てはまる。
§6.3.67an non plurima per hyperbolen dicuntur? quale refert Cicero de homine praelongo, caput eum ad fornicem Fabium offendisse;
誇張法によって語られることも、極めて多いのではないか。 例えば、キケロが極めて背の高い男について、ファビウスの凱旋門に頭をぶつけた、と伝えているように。
et quod P. Oppius dixit de genere Lentulorum, cum assidue minores parentibus liberi essent, nascendo interiturum.
また、プブリウス・オッピウスが、レントゥルス家について、子供たちが親よりも常に小さかったため、「生まれることによって消滅するだろう」と言ったように。