Humanitext Reader

クインティリアヌス · 弁論家の教育 §6.1.44-6.1.55

結語での感情操作と同情の払拭および部分的結語

169 / 366 箇所 · ラテン語

要旨

著者は結語において涙を誘う感情表現を用いる際の注意点と、同情を払拭する機知の重要性を論じる。さらに、穏やかな結語の技術や、複合的な事件において複数の結語を用いる方法とその定義について説明する。

§6.1.44illud praecipue monendum, ne quis nisi summis ingenii viribus ad movendas lacrimas aggredi audeat;
次のことを特に忠告しておかねばならない。 すなわち、誰も知性の最高の力量によらなければ、涙を誘うことに挑もうとしてはならないということである。
nam ut est longe vehementissimus hic, cum invaluit, adfectus, ita, si nihil efficit, tepet;
なぜなら、この感情は、効力を発揮したときには、はるかに最も強力なものである一方で、何も成し遂げられないときには、生ぬるいものになってしまうからである。
§6.1.45quem melius infirmus actor tacitis iudicum cogitationibus reliquisset.
力量のない弁護人は、この感情を裁判官たちの沈黙の思考に委ねた方がよかったのである。
nam et vultus et vox et ipsa illa excitati rei facies ludibrio etiam plerumque sunt hominibus, quos non permoverunt.
なぜなら、感情を動かされなかった人々にとっては、弁護人の表情も、声も、そして連れてこられた被告自身のあの容貌さえも、大抵は嘲笑の的となるからである。
quare metiatur ac diligenter aestimet vires suas actor et quantum onus subiturus sit intelligat;
それゆえ、弁護人は自分の力量を測り、入念に評価し、自分がどれほど重い荷を負おうとしているのかを理解せねばならない。
nihil habet ista res medium, sed aut lacrimas meretur aut risum.
この事柄には中間はなく、涙を勝ち取るか、さもなくば失笑を買うかのどちらかである。
§6.1.46non autem commovere tantum miserationem sed etiam discutere epilogi est proprium cum oratione continua, quae motos lacrimis iudices ad iustitiam reducat, tum etiam quibusdam urbane dictis, quale est date puero panem, ne ploret;
しかし、同情をかき立てるだけでなく、それを払拭することもまた、結語の固有の役割である。 それは、涙によって動かされた裁判官たちを正気に引き戻す連続した演説によってもなされ、また、いくつかの機知に富んだ言葉によってもなされる。 例えば、'男の子にパンをあげなさい、泣かないように'といったものである。
et corpulento litigatori, cuius adversarius, item puer, circa iudices erat ab advocato latus: quid faciam? ego te baiulare non possum.
あるいは、太った訴訟当事者に対して(彼の相手である、同じく子供である者が、弁護士によって裁判官たちの周りを担ぎ回られていたときのことである)、'どうしましょう? 私はあなたを担ぐことはできません'といったものがある。
§6.1.47sed haec tamen non debent esse mimica Itaque nec illum probaverim, quanquam inter clarissimos sui temporis oratores fuit, qui pueris ira epilogum productis talos iecit ira medium, quos illi diripere coeperunt;
しかしながら、これらの行為は道化芝居のようであってはならない。 したがって、私は、彼がその時代の最も高名な弁論家の一人であったとはいえ、結語において子供たちを連れ出し、その真ん中に遊戯用のさいころを投げ、子供たちがそれを奪い合い始めたという、あの弁論家を承認しはしない。
namque haec ipsa discriminis sui ignorantia potuit esse miserabilis;
なぜなら、自分たちの危機のこの無知自体が、哀れをもたらし得たからである。
§6.1.48neque illum, qui, cum esset cruentus gladius ab accusatore prolatus, quo is hominem probabat occisum, subito ex subselliis ut territus fugit et, capite ex parte velato cum ad agendum ex turba prospexisset, interrogavit, an iam ille cum gladio recessisset.
また、私は次の弁護士も承認しない。 彼は、原告が、ある人間が殺害されたことを証明するために血のついた剣を提示したとき、あたかも怯えたかのように突然傍聴席から逃げ出し、頭を部分的に覆いながら群衆の中から弁論のために様子を窺い、あの剣を持った男はもう立ち去ったかと尋ねたのである。
fecit enim risum, sed ridiculus fuit.
なぜなら、彼は笑いを引き起こしたが、それは道化じみていたからである。
§6.1.49discutiendae tamen oratione eiusmodi scenae, egregieque Cicero, qui contra imaginem Saturnini pro Rabirio graviter et contra iuvenem, cuius subinde vulnus ira iudicio resolvebatur, pro Vareno multa dixit urbane.
しかしながら、この種の見世物は演説によって払拭されるべきであり、キケロは見事に行った。 すなわち、ラビリウスのための弁護においてサトゥルニヌスの肖像に対して厳格に語り、ウァレヌスのための弁護においては、裁判でたびたび傷口を包帯から解いて見せていた若者に対し、多くのことを機知に富んで語ったのである。
§6.1.50sunt et illi leniores epilogi, quibus adversario satisfacimus, si forte sit eius persona talis, ut illi debeatur reverentia, aut cum amice aliquid commonemus et ad concordiam hortamur.
また、より穏やかな結語もあり、それらによって私たちは、もし相手の人物像が敬意を払われるべきものであるならば、相手に不満のないように対応し、あるいは、親しみを持って何かを忠告し、和解を勧めるのである。
quod est genus egregie tractatum a Passieno, cum Domitiae uxoris suae pecuniaria lite adversus fratrem eius Ahenobarbum ageret;
このジャンルは、パッシエヌスが、自身の妻ドミティアの金銭訴訟において彼女の兄弟アヘノバルブスを相手に争った際に、見事に扱われた。
nam, cum de necessitudine multa dixisset, de fortuna quoque, qua uterque abundabat, adiecit: nihil vobis minus deest, quam de quo contenditis.
というのも、彼は親密な関係について多くを語り、また双方が豊富に持っていた富についても語った後、次のように付け加えたからである。 'あなた方にとって、今争っているものほど欠けていないものはありません。
§6.1.51omnes autem hos adfectus, etiamsi quibusdam videntur ira prooemio atque ira epilogo sedem habere, ira quibus sane sint frequentissimi, tamen aliae quoque partes recipiunt, sed breviores, ut cum ex iis plurima sint reservanda.
' しかし、これらすべての感情は、一部の人々には緒言と結語にその座を置いているように思われ、確かにそれらの部分で最も頻繁に用いられるものであるが、他の部分もそれらを受け入れる。 ただし、より短くである。 なぜなら、それらの感情の大半は残しておかねばならないからである。
At hic, si usquam, totos eloquentiae aperire fontes licet.
だが、ここにおいては、どこにおいてよりも、雄弁のすべての泉を開くことが許されているのである。
§6.1.52nam et, si bene diximus reliqua, possidebimus iam iudicum animos, et e confragosis atque asperis evecti tota pandere possumus vela, et, cum sit maxima pars epilogi amplificatio, verbis atque sententiis uti licet magnificis et ornatis.
なぜなら、もし私たちが他の部分を上手く語ったなら、すでに裁判官たちの心を捉えているであろうし、難所や険しい場所から抜け出して、すべての帆を広げることができるからである。 また、結語の最大の割合を占めるのが誇張であるため、格調高く華麗な言葉や思想を用いることができる。
tum est commovendum theatrum.
そのときこそ、劇場を揺り動かさねばならない。
cum ventum est ad ipsum illud, quo veteres tragoediae comoediaeque cluduntur, plodite.
古代の悲劇や喜劇が締めくくられる、まさにあの'拍手喝采を'という言葉に至ったときには。
§6.1.53in aliis autem partibus tractandus erit adfectus, ut quisque nascetur, nam neque exponi sine hoc res atroces et miserabiles debent;
しかし、他の部分においては、感情はそれが生じる都度、扱われねばならない。 なぜなら、凶悪で哀れな事柄は、感情なしに陳述されるべきではないからである。
cum de qualitate alicuius rei quaestio est, probationibus uniuscuiusque rei recte subiungitur.
また、ある事柄の性質について問題となる場合、それぞれの立証の直後に感情を添えるのが正しい。
§6.1.54ubi vero coniunctam ex pluribus causam agimus, etiam necesse erit uti pluribus quasi epilogis, ut ira Verrem Cicero fecit.
しかし、私たちが複数の件からなる複合的な事件を扱う場合、いくつかの、いわば複数の結語を用いることも必要になるであろう。 キケロがウェッレス弾劾において行ったように。
nam et Philodamo et nauarchis et cruci civis Romani et aliis plurimis suas lacrimas dedit.
というのも、彼はフィロダムスに対しても、船長たちに対しても、ローマ市民の十字架刑に対しても、その他多くのものに対しても、それぞれ涙を捧げたからである。
§6.1.55sunt, qui hos μερικοὺς ἐπιλόγους vocent, quo partitam perorationem significant.
これらを'部分的な結語'と呼ぶ人々がおり、それによって彼らは分割された結語を意味している。
mihi non tam partes eius quam species videntur, siquidem et epilogi et perorationis nomina ipsa aperte satis ostendunt, hanc esse consummationem orationis.
私には、これらは結語の部分というよりはむしろ下位分類であると思われる。 というのも、'結語'や'ペロラティオ'という言葉そのものが、これが演説の完成であることを十分に明らかに示しているからである。

語釈・文法注

  1. §6.1.45reliquisset — 接続法過去完了形。過去の当為(「~すべきであったのに、~した方がよかったのに」)を表す。力量のない弁護人は、下手に同情を引こうとせず、裁判官自身の自発的な沈黙の思考に任せるべきであったという著者の後悔や批判を表現している。
  2. §6.1.46epilogi est proprium — proprium(固有の性質、役割)を主格補語とし、属格 epilogi を伴う「所有の属格」の構文。「~の特徴である」「~の役割である」を意味する。主語は不定詞句 commovere... sed etiam discutere。
  3. §6.1.51ut cum ex iis plurima sint reservanda — ut cum は「~のような状況であるからこそ」という理由または付帯状況の節を導き、接続法 sint(受動動形容詞 reservanda を伴う)を要求する。感情表現の大部分を結語のために温存しておくべきであるという背景的理由を示す。

この箇所を引用する

クインティリアヌス, 弁論家の教育 §6.1.44-6.1.55. Humanitext Reader, https://reader.humanitext.ai/text/urn:cts:latinLit:phi1002.phi001.humanitext-lat2:6.1.44-6.1.55

AIによる草稿訳である旨と閲覧日を添えてください。

訳文・注・要旨はAIによる草稿で、読者の指摘により改訂されています。