§5.7.1Maximus tamen patronis circa testimonia sudor est. ea dicuntur aut per tabulas aut a praesentibus. simplicior contra tabulas pugna. nam et minus obstitisse videtur pudor inter paucos signatores, et pro diffidentia premitur absentia. si reprehensionem non capit ipsa persona, infamare signatores licet. §5.7.2tacita praeterea quaedam cogitatio refragatur his omnibus, quod nemo per tabulas dat testimonium nisi sua voluntate; quo ipso non esse amicum ei se, contra quem dicit, fatetur. neque tamen protinus cesserit orator, quo minus et amicus pro amico et inimicus contra inimicum possit verum, si integra sit ei fides, dicere. sed late locus uterque tractatur. §5.7.3cum praesentibus vero ingens dimicatio est, ideoque velut duplici contra eos proque iis acie confligitur actionum et interrogationum. in actionibus primum generaliter pro testibus atque in testes dici solet. et hic communis locus, §5.7.4cum pars altera nullam firmiorem probationem esse contendit, quam quae sit hominum scientia nixa; altera ad detrahendam illis fidem omnia, per quae fieri soleant falsa testimonia, enumerat. §5.7.5sequens ratio est cum specialiter quidem, sed tamen multos pariter invadere patroni solent. nam et gentium simul universarum elevata testimonia ab oratoribus scimus et tota genera testimoniorum: ut de auditionibus; non enim ipsos esse testes sed iniuratorum adferre voces; ut in causis repetundarum, qui se reo numerasse pecunias iurant, litigatorum non testium habendos loco. §5.7.6interim adversus singulos dirigitur actio; quod insectationis genus et permixtum defensioni legimus in orationibus plurimis et separatim editum, sicut in Vatinium testem. §5.7.7totum igitur excutiamus locum, quando universam institutionem aggressi sumus. sufficiebant alioqui libri duo a Domitio Afro in hanc rem compositi, quem adolescentulus senem colui, ut non lecta mili tantum ea, sed pleraque ex ipso sint cognita. is verissime praecepit primum esse in hac parte officium oratoris, ut totam causam familiariter norit; quod sine dubio ad omnia pertinet. §5.7.8id quomodo contingat, explicabimus, cum ad destinatum huic parti locum venerimus. ea res suggeret materiam interrogationi et veluti tela ad manum subministrabit; eadem docebit, ad quae iudicis animus actione sit praeparandus. debet enim vel fieri vel detrahi testibus fides oratione perpetua, quia sic quisque dictis movetur, ut est ad credendum vel non credendum ante formatus. §5.7.9et quoniam duo genera sunt testium, aut voluntariorum aut eorum, quibus in iudiciis publicis lege denuntiari solet, quorum altero pars utraque utitur, alterum accusatoribus tantum concessum est, separemus officium dantis testes et refellentis. §5.7.10qui voluntarium producit, scire quid is dicturus sit potest; ideoque faciliorem videtur in rogando habere rationem. sed haec quoque pars acumen ac vigilantiam poscit, providendumque, ne timidus, ne inconstans, §5.7.11ne imprudens testis sit; turbantur enim et a patronis diversae partis inducuntur in laqueos et plus deprehensi nocent quam firmi et interriti profuissent. multum igitur domi ante versandi, variis percontationibus, quales haberi ab adversario possint, explorandi sunt. sic fit, ut aut constent sibi aut, si quid titubaverint, opportuna rursus eius a quo producti sunt interrogatione velut in gradum reponantur. in iis quoque adhuc, §5.7.12qui constiterint sibi, vitandae insidiae; nam frequenter subiici ab adversario solent et omnia profutura polliciti diversa respondent et auctoritatem habent non arguentium illa, sed confitentium. §5.7.13explorandum igitur, quas causas laedendi adversarium adferant; nec id sat est inimicos fuisse, sed an desierint, an per hoc ipsum reconciliari velint, ne corrupti sint, ne paenitentia propositum mutaverint. quod cum in iis quoque, qui ea, quae dicturi videntur, re vera sciunt, necessarium est praecavere; multo magis in iis, qui se dicturos, quae falsa sunt, pollicentur. §5.7.14nam et frequentior eorum paenitentia est et promissum suspectius et, si perseverarint, reprehensio facilior.
しかし、弁護人にとって最も骨の折れる仕事は、証言に関するものである。証言は、書面によって、あるいは出廷した者たちによってなされる。書面に対する戦いは、より単純である。というのも、少数の署名者の間では恥じらいが障害になりにくいように思われるし、不在であることは確信の欠如として不利に働くからである。もし証人本人の人格を非難できないのであれば、署名者たちの信用を落とすことが許される。さらに、これらすべてに対して、ある暗黙の考えが反論となる。すなわち、自発的でなければ、誰も書面によって証言することはないということである。この事実自体によって、証言者は自分が不利な証言をしている相手に対して友人ではないと告白していることになる。しかし、弁論家は、友人が友人のために、また敵が敵に対して、もしその信義が損なわれていなければ、真実を語ることは可能であるということを認めないほど、すぐに屈服すべきではない。しかし、どちらの論点も広く扱われる。一方、出廷した者たちとの戦いは激しいものであり、それゆえ、彼らに対して、また彼らのために、弁論と尋問といういわば二重 of 陣列をもって交戦がなされる。弁論においては、まず一般論として、証人を擁護するため、あるいは証人に反対するために語られるのが常である。そして、これが共通の論題となる。一方の当事者が、人間の知識に依拠したもの以上に確実な証明はないと主張し、他方の当事者が、彼らの信用を落とすために、虚偽の証言がなされる原因となるあらゆる事柄を列挙するときがそうである。次の方法は、弁護人が個別的ではあるが、それでも多くの者を同時に攻撃するのが常である場合である。というのも、私たちは、民族全体の証言が弁論家たちによって一挙に軽視されたことや、証言の全種類についても同様であることを知っているからである。例えば、伝聞証言については、彼ら自身が証人なのではなく、宣誓していない者たちの声を伝えているにすぎないと主張される。また、不法利得返還請求訴訟において、被告に金を支払ったと宣誓する者たちは、証人ではなく訴訟当事者の地位にあるとみなされるべきであるとされる。時には、個々の証人に対して弁論が向けられることもある。このような非難の類いは、多くの演説において弁護と混ざり合っているのを読むことができるし、証人ワティニウスに対する演説のように、単独で公表されたものも読むことができる。したがって、私たちは体系的な教育全体に着手したのであるから、この論題全体を徹底的に検討しよう。そうでなければ、ドミティウス・アフェルがこの件に関して著した二巻 of 書物で十分であったろう。私は若い頃、老人であった彼を慕っていたので、それらの書物を読んだだけでなく、その大部分を彼自身から直接学んだのである。彼は、この部分における弁論家の第一の任務は、事件全体を親密に熟知することであると極めて正しく教えた。これは疑いなく、すべてのことに当てはまる。それがどのようにして達成されるかは、この部分のために予定された箇所に達したときに説明しよう。事件の熟知は、尋問のための素材を提供し、いわば手元に必要な武器を供給してくれるであろう。また同じことが、裁判官の心を弁論によって何に対して準備させるべきかを教えてくれる。なぜなら、証人に対する信用は、一連の演説によって築かれるか、あるいは奪われなければならないからである。人は誰しも、信じるか信じないか、あらかじめどのように形作られているかに応じて、語られた言葉に動かされるからである。そして、証人には二つの種類、すなわち自発的な証人と、公判において法律によって召喚されるのが常である証人があり、前者は双方の当事者が使用するが、後者は告発者にのみ許されているので、証人を提示する者の任務と、それを反駁する者の任務を区別することにしよう。自発的な証人を連れてくる者は、その証人が何を語るつもりであるかをあらかじめ知ることができる。それゆえ、尋問においてより容易な方法を持っているように思われる。しかし、この部分もまた鋭敏さと警戒心を要求し、証人が臆病であったり、一貫性がなかったり、あるいは軽率であったりしないよう注意しなければならない。なぜなら、彼らは混乱させられ、相手方の弁護人によって罠に陥れられ、正体を暴かれたときには、彼らが確固として恐れを知らなかった場合に与えたであろう有益さよりも、多くの害を及ぼすからである。したがって、彼らは事前に入念に自宅で訓練され、相手方からなされるかもしれないような様々な質問によって吟味されなければならない。こうして、彼らは自ら一貫性を保つか、あるいは多少なりともよろめいたとしても、彼らを連れてきた者による適時の再尋問によって、いわば元の足場に戻されることになる。また、これらの者の中でも、一貫性を保っている者たちに対しても、罠は避けられなければならない。というのも、彼らはしばしば相手方によって送り込まれ、有益となるあらゆることを約束しておきながら、全く異なる回答をし、反論する者の権威ではなく、自白する者の権威を持つからである。したがって、彼らが相手方に害を及ぼすためにどのような理由を持ってきたのかを探らなければならない。かつて敵同士であったということだけでは十分ではなく、その敵対関係が終わったのか、あるいはこの行為自体を通じて和解したいと望んでいるのか、買収されてはいないか、あるいは後悔によって決意を変えてはいないかを監視しなければならない。この予防措置は、自分が語るであろうと思われることを実際に知っている者たちに対しても必要であるが、虚偽のことを語ると約束する者たちに対しては、なおさら必要である。なぜなら、彼らの後悔はより頻繁であり、その約束はより疑わしく、たとえ彼らがそれを貫き通したとしても、反駁することはより容易だからである。