Humanitext Reader

クインティリアヌス · 弁論家の教育 §5.14.1-5.14.9

エンテュメーマの種類とエピケイレーマの構成

159 / 366 箇所 · ラテン語

要旨

エンテュメーマ(省修辞的三段論法)の定義と種類(帰結によるもの、対立によるもの)を解説し、さらにエピケイレーマ(拡張三段論法)の構成要素(5部構成、3部構成など)をめぐる学説をキケロの例を引きつつ論じる。

§5.14.1igitur enthymema et argumentum ipsum, id est rem, quae probationi alterius adhibetur, appellant et argumenti elocutionem, eam vero, ut dixi, duplicem: ex consequentibus, quod habet propositionem coniunctamque ei protinus probationem, quale pro Ligario, causa tum dubia, quod erat aliquid in utraque parte, quod probari posset; nunc melior ea iudicanda est, quam etiam dii adiuverunt;
したがって彼らは、エンテュメーマという語を、論拠そのもの、すなわち他者の立証のために用いられる事柄に対しても用いるし、論拠の表現に対しても用いる。 そしてその表現は、私が述べたように、二重である。 第一は「帰結によるもの」であり、これは命題と、それに直ちに結合された立証(理由)を持つ。 それは『リガリウス弁護論』の次のような例である。 当時その訴訟は不確かであり、双方の側に立証されうる何ものかがあったが、「いまや、神々さえも味方した方がより良いと判断されるべきである」。
habet enim rationem et propositionem, non habet conclusionem.
これは理由と命題を持つが、結論を持たない。
§5.14.2ita est ille imperfectus syllogismus.
かくして、それはあの不完全な三段論法である。
ex pugnantibus vero, quod etiam solum enthymema quidam vocant, fortior multo probatio est.
他方、「対立するものによるもの」は、これこそを一部の者が唯一のエンテュメーマと呼ぶのであるが、はるかに強力な立証である。
tale est Ciceronis pro Milone: eius igitur mortis sedetis ultores, cuius vitam si pletis per vos restitui posse, nolitis.
それはキケロの『ミロ弁護論』の次のような例である。 「それゆえ、あなた方は彼の死の復讐者として席に就いているが、もし彼があなた方の手によって生き返ることができると考えるなら、それを望まないであろう」。
§5.14.3quod quidem etiam aliquando multiplicari solet, ut est ab eodem et pro endem reo factum: quem igitur cum omnium gratia noluit, hunc voluit cum aliquorum querela? quem iure, quem loco, quem tempore, quem impune non est ausus, hunc iniuria, iniquo loco, alieno tempore, cum periculo capitis non dubitavit occidere?
これはまた、時として重ねられることがあり、同じ著者によって同じ被告のために以下のようになされている。 「それゆえ、誰もが喜ぶ時に殺すことを望まなかった者を、一部の人が不満を抱く時に殺すことを望んだというのか? 合法的に、有利な場所で、都合の良い時に、罰せられることなしに(無罪で)あえてしなかった者を、不法に、不利な場所で、不適切な時に、死刑の危険を冒して殺すことをためらわなかったというのか?
§5.14.4optimum autem videtur enthymematis genus, cum propositio dissimili vel contraria ratio subiungitur, quale est Demosthenis: non enim, si quid unquam contra leges actum est, idque tu es imitatus, idcirco te convenit poena liberari;
」しかし、エンテュメーマの最上の種類と思われるのは、命題に、異質な、あるいは反対の理由が下部に結合されるものである。 デモステネスの次のような例がそれである。 「なぜなら、もしこれまで法律に反する何事かが行われ、あなたがそれを真似たとしても、それゆえにあなたが刑を免れることがふさわしいわけではない。
quin e contrario damnari multo magis.
むしろ逆に、はるかに有罪とされるべきである。
nam ut, si quis eorum damnatus esse, tu haec non scripsisses, ita, damnatus tu si fueris, non scribet alius.
なぜなら、もし彼らの誰かが有罪とされていたなら、あなたはこのような提案を書かなかったであろうのと同様に、もしあなたが有罪とされるなら、他の誰も書かなくなるであろうからである」。
§5.14.5epichirematos et quattuor et quinque et sex etiam factae sunt partes a quibusdam.
エピケイレーマ(拡張三段論法)については、一部の者によって4つ、5つ、さらに6つの部分さえもが作られてきた。
Cicero maxime quinque defendit, ut sit propositio, deinde ratio eius, tum adsumptio et eius probatio, quinta complexio;
キケロは特に5つの部分を主張しており、それは命題、次にその理由、次いで副前提とその立証、第5に結び(結論)である。
quia vero interim et propositio non egeat rationis et adsumptio probationis, nonnunquam etiam complexione opus non sit, et quadripertitam et tripertitam et bipertitam quoque fieri posse ratiocinationem.
しかし、時には命題が理由を必要とせず、副前提が立証を必要としないこともあり、また結びが不要なこともあるため、4部、3部、さらには2部からなる推論も可能であるとされる。
§5.14.6mihi et pluribus nihilominus auctoribus tres summum videntur.
私、および他の多くの著述家たちにとっては、多くとも3つの部分であると思われる。
nam ita se habet ipsa natura, ut sit, de quo quaeratur et per quod probetur;
というのも、自然そのものが、問われていることと、それによって立証されることの2つがあるようにできているからである。
tertium adiici potest velut ex consensu duorum antecedentium.
第3のものは、先行する2つの合意から生じるものとして付け加えられうる。
ita erit prima intentio, secunda adsumptio, tertia connexio.
かくして、第一は主張(意図)、第二は副前提、第三は連結となる。
nam confirmatio primae ac secundae partis et exornatio eisdem cedere possunt, §5.14.7quibus subiiciuntur.
なぜなら、第一部と第二部の補強および装飾は、それらが下部に結合されているそれらに帰属することができるからである。
sumamus enim ex Cicerone quinque partium exemplum: melius gubernantur ea, quae consilio reguntur quam quae sine consilio administrantur.
キケロから5つの部分の例を挙げよう。 「計画によって支配されているものは、計画なしに管理されているものよりも、良く統治される」。
hanc primam partem numerant;
これを彼らは第一の部分と数える。
eam deinceps rationibus variis et quam copiosissimis verbis approbari putant oportere.
そして、これを次に、様々な理由と、できるだけ豊かな言葉によって承認させるべきであると考えている。
hoc ego totum cum sua ratione unum puto;
私は、この全体を、その理由とともに一つの部分と考える。
alioqui si ratio pars est, est autem varia ratio, plures partes esse dicantur.
そうでなければ、もし理由が独立した部分であり、しかもその理由が多様であるなら、多くの部分があると言わなければなくなり、そう呼ばれるだろう。
§5.14.8adsumptionem deinde ponit: nihil autem omnium rerum melius quam omnis mundus administratur.
次に、彼は副前提を置く。 「しかし、すべてのものの中で、全世界よりも良く管理されているものは何もない」。
huius adsumptionis quarto in loco iam porro inducunt approbationem;
この副前提の立証を、彼らは第4の場所にさらに導入する。
de quo idem quod supra dico.
これについては、私が上で述べたことと同じことを言う。
§5.14.9quinto inducunt loco complexionem, quae aut id infert solum quod ex omnibus partibus cogitur, hoc modo, consilio igitur mundus administratur;
第5の場所に、彼らは結びを導入する。 それは、すべての部分から導き出されることだけを、次のように推論するか、「したがって、世界は計画によって管理されている」。
aut, unum in locum cum conduxit breviter propositionem et adsumptionem, adiungit quid ex his conficiatur, ad hunc modum: quodsi melius geruntur, quae consilio quam quae sine consilio administrantur, nihil autem omnium rerum melius quam omnis mundus administratur, consilio igitur mundus administratur.
または、命題と副前提を簡潔に一つの場所にまとめ、それらから何が形作られるかを次のように付け加えるか、である。 「しかし、もし計画によって管理されるものが、計画なしに管理されるものよりも良く運営され、かつ、すべてのものの中で全世界よりも良く管理されているものは何もないとするなら、したがって、世界は計画によって管理されている」。
cui parti consentio.
私はこのやり方には同意する。

語釈・文法注

  1. 5.14.2eius igitur mortis sedetis ultores, cuius vitam si putetis per vos restitui posse, nolitis — 関係節 `cuius... nolitis` の内部に条件節 `si putetis...` が組み込まれており、帰結節の動詞が `nolitis` となっている。接続法現在 `putetis` および `nolitis` は、潜在的(あるいはあり得ない仮定をあえて鮮明に示す)条件文「もし〜と考えるなら、〜を望まないであろう」を構成している。
  2. 5.14.5epichirematos — ギリシア語の中性名詞 ἐπιχείρημα の単数属格形。ラテン語の通常の格変化(第三変化中性名詞としての *epichirematis*)ではなく、ギリシア語の属格語尾 -ος を反映した *epichirematos* というギリシア語風の綴りが用いられている。
  3. 5.14.6quibus subiiciuntur — この関係節は、前の文の `eisdem` (第一部および第二部そのもの)を先行詞として修飾している。文の途中で改行や段落が切れる場合があるが、直後の `sumamus enim...`(例を挙げよう)からは新しい主節が始まるため、この句は前文の末尾(`eisdem cedere possunt`)に係り、直訳すると「それらが下部に結合されているそれらに(帰属することができる)」となる。

この箇所を引用する

クインティリアヌス, 弁論家の教育 §5.14.1-5.14.9. Humanitext Reader, https://reader.humanitext.ai/text/urn:cts:latinLit:phi1002.phi001.humanitext-lat2:5.14.1-5.14.9

AIによる草稿訳である旨と閲覧日を添えてください。

訳文・注・要旨はAIによる草稿で、読者の指摘により改訂されています。