§5.11.12maius minoris, pro Milone, negant intueri lucem esse fas ei qui a se hominem occisum esse fateatur.
大きいものから小さいものへの例は、『ミロー弁護』において、「自分が人間を殺害したと告白する者にとって、光を見ることは許されないと人々は言っている。
in qua tandem urbe hoc homines stultissimi disputant? nempe in ea quae primum iudicium de capite vidit M. Horatii, fortissimi viri, qui nondum libera civitate tamen populi Romani comitiis liberatus est, cum sua mann sororem esse interfectam fateretur.
一体どこの都市で、極めて愚かな人々がこのような議論をしているのか。 言うまでもなく、最も勇敢な男であるマルクス・ホラティウスの死罪に関する最初の裁判を目撃したあの都市においてである。 彼は、まだ国家が自由になる前であったが、自分の手で妹が殺害されたことを告白したにもかかわらず、ローマ人民の民会によって無罪とされたのだ」というものである。
minus maioris: occidi, occidi, non Spurium Maelium, qui annona levanda iacturisque rei familiaris, quia nimis amplecti plebem videbatur, in suspicionem incidit regni adfectandi, et cetera, deinde, sed eum (auderet enim dicere, cum patriam periculo liberasset) cuius nefandum adulterium in pulvinaribus, et totus in Clodium locus.
小さいものから大きいものへの例は、「私は殺害した、殺害したのだ、スプリウス・マエリウスをではない。 彼は、穀物価格を下げ、家財を犠牲にしたことで、平民を過度に擁護していると見なされたために、王位を熱望しているという疑いにかかったのであるが……等々」と続き、それから「そうではなく、祖国を危機から救ったのだから大胆にもそう言えたであろうが、神々の寝台において不道徳な姦通を行い……」と続き、クロディウスに対する箇所全体がこれに当たる。
§5.11.13dissimile plures causas habet, fit enim genere, modo, tempore, loco, ceteris, per quae fere omnia Cicero praeiudicia, quae de Cluentio videbantur facta, subvertit;
異なっている例には多くの原因がある。 というのも、それは種類、方法、時間、場所、その他の点において生じるからであり、キケローはこれらを通じて、クルエンティウスに関してなされたと思われていた先決裁判のほぼすべてを覆した。
contrario vero exemplo censoriam notam laudando censorem Africanum, qui eum, quem peierasse conceptis verbis palam dixisset, testimonium etiam pollicitus, si quis contra diceret, nullo accusante, traducere equum passus esset;
これに対して、反対の例を用いて、監察官アフリカヌスを称賛することによって監察官の烙印を覆した。 アフリカヌスは、定められた文言をもって偽証したと自ら公に断言し、誰かが反対の証言をするなら自分も証言することを約束さえしていた人物を、誰も告発する者がいなかったために、馬を通り過ぎさせることを許したのである。
quae, quia erant longiora, non suis verbis exposui.
これらの事例は、いささか長かったため、私は彼自身の言葉のままではなく、要約して提示した。
§5.11.14breve autem apud Vergilium contrarii exemplum est:
"
at non ille, satum quo te mentiris, Achilles
talis in hoste fuit Priamo. "
一方、ウェルギリウスにおける反対の例の短いものは次のものである。 「だが、お前がその子であると偽っているあのタレスは、敵であるプリアモスに対してそのようではなかった。
§5.11.15quaedam autem ex iis, quae gesta sunt, tota narrabimus, ut Cicero pro Milone: pudicitiam cum eriperet militi tribunus militaris in exercitu C. Marii, propinquus eius imperatoris, interfectus ab eo est, cui vim adferebat.
」しかし、歴史的事実のうちあるものは、全体を語ることにしよう。 例えば、キケローが『ミロー弁護』において述べているように、「ガイウス・マリウスの軍隊において、軍事トルブヌスが、その将軍の親戚であったが、一兵士から貞操を奪おうとしたとき、彼は暴力を加えようとした相手によって殺害された。
facere enim probus adolescens periculose quam perpeti turpiter maluit;
なぜなら、その誠実な若者は、恥ずべき屈従に甘んじるよりは、危険を冒して行動することを選んだからである。
atque hunc ille summus vir scelere solutum periculo liberavit.
そして、あの偉大な人物は、この若者を罪から解放し、危険から救ったのである。
§5.11.16quaedam significare satis erit, ut idem ac pro eodem: neque enim posset Ahala ille Servilius aut P. Nasica aut L. Opimius aut me consule senatus non nefarius haberi, si sceleratos interfici nefas esset.
」あるものは、言及するだけで十分である。 例えば、同じ著者が同じ演説で述べているように、「もし悪人を殺害することが罪悪であるとするならば、あのセルウィリウス・アハラも、プブリウス・ナシカも、ルキウス・オピミウスも、あるいは私の執政官期における元老院も、極悪非道とみなされないことはあり得ないだろうからである。
haec ita dicentur, prout nota erunt vel utilitas causae aut decor postulabit.
」これらは、事例がどれほど知られているか、あるいは訴訟の有用性やふさわしさが何を要求するか(デコルム)に応じて、そのように語られるであろう。
§5.11.17eadem ratio est eorum, quae ex poeticis fabulis ducuntur, nisi quod iis minus adfirmationis adhibetur;
詩的な寓話から導き出されるものについても、それらに与えられる確信がより少ないという点を除けば、同じ原理が当てはまる。
cuius usus qualis esse deberet, idem optimus auctor ac magister eloquentiae ostendit.
その使用がどのようであるべきかについては、同じく最も優れた著者であり雄弁の教師である人物が示している。
§5.11.18nam huius quoque generis in eadem oratione reperietur exemplum itaque hoc, iudices, non sine causa etiam fictis fabulis doctissimi homines memoriae prodiderunt, eum, qui patris ulciscendi causa matrem necauisset, variatis hominum sententiis, non solum divina sed sapientissimae deae sententia liberatum.
なぜなら、この類の例もまた同じ演説に見出されるからである。 「それゆえ、裁判官の皆さん、極めて学識ある人々が作り話によっても語り伝えてきたのは、理由のないことではない。 すなわち、父の復讐のために母親を殺害したあの人物が、人々の意見が分かれたものの、神々の判決のみならず、最も賢明な女神の判決によって無罪とされたということである。
§5.11.19illae quoque fabellae, quae, etiamsi originem non ab Aesopo acceperunt (nam uidetur earum primus auctor Hesiodus), nomine tamen Aesopi maxime celebrantur, ducere animos solent praecipue rusticorum et imperitorum, qui et simplicius, quae ficta sunt, audiunt, et capti voluptate facile iis quibus delectantur consentiunt: siquidem et Menenius Agrippa plebem cum patribus in gratiam traditur reduxisse nota ilia de membris humanis adversus ventrem discordantibus fabula.
」また、たとえイソップに起源を持たないとしても(なぜなら、それらの最初の著者はヘシオドスであると思われるからだが)、それでもイソップの名によって最もよく知られているあの寓話も、人々の心、特に田舎の人々や無学な人々の心を引きつける傾向がある。 彼らは、作り話をより素朴に聞き、その楽しさに捉えられて、自分が楽しんでいる事柄に容易に同意するからである。 実際、メネニウス・アグリッパは、胃袋に対して不和を起こした人間の手足に関するあの有名な寓話によって、平民を貴族たちと和解させたと伝えられている。
§5.11.20et Horatius ne in poemate quidem humilem generis huius usum putavit in illis versibus, Quod dixit uulpes aegroto cauta leoni.
そしてホラティウスは、詩においてさえ、この類の伝統を卑俗なものとは考えなかった。 あの詩行において、「用心深い狐が病気のライオンに言ったこと」と述べているように。
Αἶνον Graeci vocant et αἰσωπείους ut dixi, λόγους et λιβυκούς;
ギリシア人はこれを「アイノス」と呼び、また私が言ったように「アイソーポスの話」や「リビアの話」とも呼ぶ。
nostrorum quidam, non sane recepto in usum nomine, apologationem.
我々の側の何人かは、実際には使用として定着していない名称であるが、これを「アポロガティオー」と呼んでいる。
§5.11.21cui confine est παροιμίας genus illud, quod est velut fabella brevior et per allegorian accipitur: non nostrum inquit onus; bos clitellas.
これに隣接しているのが、ことわざの類であり、それは言わばより短い寓話であり、比喩として受け取られる。 「それは私たちの荷ではない」と彼は言う、「牛が鞍を背負っている」。
§5.11.22proximas exempli vires habet similitudo, praecipue illa, quae ducitur citra ullam translationum mixturam ex rebus paene paribus: ut, qui accipere in Campo consuerunt, iis candidatis, quorum nummos suppressos esse putant, inimicissimi solent esse, sic eiusmodi indices infesti tum reo venerunt.
例に最も近い力を持つのは類似であり、特に比喩の混入を一切交えずに、ほぼ同等の事柄から導き出されるものである。 「カンプスで受け取ることに慣れている者たちが、自分たちへの金が差し止められたと思う候補者に対して極めて敵対的になるのが常であるように、その種の裁判官たちも、そのとき被告に対して敵意を抱いてやって来たのである。 」