Humanitext Reader

クインティリアヌス · 弁論家の教育 §5.10.103-5.10.114

個別の状況に固有の論拠と主張前提の確定

145 / 366 箇所 · ラテン語

要旨

著者は、各訴訟事件の個別の状況や固有の事実に根ざした独自の論拠(発見)の重要性を説き、具体的な架空の論争例や、アレクサンドロス大王によるテーバイ債権書のテッサリアへの贈与をめぐる歴史的な議論を通じて、論拠の適用における「前提(主張)」の構築の重要性と「戦争の権利」との境界を論じる。

§5.10.103praesertim, cum plurimae probationes in ipso causarum complexu reperiantur, ita ut sint cum alia lite nulla communes, eaeque sint et potentissimae et minime obviae, quia communia ex praeceptis accepimus, propria invenienda sunt.
とりわけ、きわめて多くの立証が訴訟事件そのものの錯綜の中に見出され、その結果それらが他のいかなる訴訟とも共通しないほどであり、かつそれらこそが最も強力で、最も人目に付きにくいものであるからには、なおさらである。 なぜなら、共通するものは規則から受け取っているが、固有のものは見出されねばならないからである。
§5.10.104hoc genus argumentorum sane dicamus ex circumstantia, quia περίστασιν dicere aliter non possumus, vel ex iis quae cuiusque causae propria sunt: ut in illo adultero sacerdote, qui lege, qua unius servandi potestatem habebat, se ipse servare voluit, proprium controversiae est dicere, non unum nocentem servabas, quia te dimisso adulteram occidere non licebat.
この種の論拠を、まさに「状況から」と呼ぶことにしよう。 なぜなら、私たちはペリスタシスを他の方法で表現できないからである。 あるいは「各事件に固有のものから」と呼んでもよい。 例えば、あの姦通を働いた神官の事例のように。 彼は、一人の者を救う権能を自分に与えていた法律によって自分自身を救おうとしたが、この論争に固有の主張は「あなたは一人の有罪者を救おうとしていたのではない。 なぜなら、あなたが釈放されたなら、姦通の女を殺すことが許されなくなるからである」と言うことである。
hoc enim argumentum lex facit, quae prohibet adulteram sine adultero occidere.
というのも、姦通の男なしに姦通の女を殺すことを禁じている法律が、この論拠を作り出しているからである。
§5.10.105et illa, in qua lata lex est, ut argentarii dimidium ex eo quod debebant solverent, creditum suum totum exigerent.
また、両替商は債務の半分を支払い、自らの債権は全額を取り立てるべしという法律が制定された、あの事例もそうである。
argentarius ab argentario solidum petit.
ある両替商が別の両替商から全額を要求している。
proprium ex materia est argumentum creditoris, idcirco adiectum esse in lege, ut argentarius totum exigeret;
この問題に固有の債権者側の論拠は、法律に「両替商は全額を取り立てるべし」と付け加えられたのはまさにそのためである、というものだ。
adversus alios enim non opus fuisse lege, cum omnes praeterquam ab argentariis totum exigendi ius haberent.
なぜなら、他の人々に対しては法律は必要なかったからである。 両替商から以外のすべての者から全額を取り立てる権利を、誰もが持っていたのだから。
§5.10.106cum multa autem novantur in omni genere materiae tum praecipue in iis quaestionibus, quae scripto constant, quia vocum est in singulis ambiguitas frequens et adhuc in coniunctis magis.
ところで、あらゆる種類の係争材料において多くの新しい工夫がなされるが、とりわけ書かれた文言に基づいている問いにおいてそうである。 なぜなら、個々の言葉において曖昧さが頻繁に見られるが、組み合わされた言葉においてはなおさらだからである。
§5.10.107et haec ipsa plurium legum aliorumve scriptorum vel congruentium vel repugnantium complexu varientur necesse est, cum res rei aut ius iuris quasi signum est.
そして、これら自体も、複数の法律やその他の合致する、あるいは矛盾する文書が絡み合うことによって多様化せざるを得ない。 ある事実が別の事実の、あるいはある権利が別の権利の、いわば兆候であるときがそうである。
non debui tibi pecuniam;
「私はあなたにお金を借りていなかった。
nunquam me appellasti, usuram non accepisti, ultro a me mutuatus es.
あなたは決して私に請求しなかったし、利息も受け取らなかった。 それどころか、あなたの方から私にお金を借りていった。
lex est, qui patri proditionis reo non adfuerit, exheres sit.
」法律。 「国逆罪で告発された父親を援助しなかった者は、相続権を失うべし。
negat filius, nisi si pater absolutus sit.
」息子は、父親が無罪放免となった場合を除いて、拒絶する。
quid signi? lex altera, proditionis damnatus cum advocato exulet.
何が兆候か。 もう一つの法律。 「国逆罪で有罪判決を受けた者は、その弁護人とともに流刑に処されるべし。
§5.10.108Cicero pro Cluentio Publium Popilium et Tiberium Guttam dicit non iudicii corrupti sed ambitus esse damnatos.
」キケロは『クルエンティウス弁護』において、プブリウス・ポピリウスとティベリウス・グッタは、裁判の買収ではなく、不法選挙運動によって有罪判決を受けたのだと述べている。
quid signi? quod accusatores eorum, qui erant ipsi ambitus damnati, e lege sint post hanc victoriam restituti.
何が兆候か。 彼らを告発した人々(彼ら自身もかつて不法選挙運動で有罪判決を受けていたが)が、この勝利の後、法律に基づいて回復されたということである。
§5.10.109nec minus in hoc curae debet adhiberi, quid proponendum quam quomodo sit quod proposuerimus probandum.
そして、この点においては、提示すべき内容が何であるかということについても、提示した主張をどのように立証すべきかということと同様に、払われるべき注意は少なくあってはならない。
hic immo vis inventionis, si non maior, certe prior.
むしろ、ここにこそ発見の力が、より大きいとは言えなくとも、確かにまず先に存在するのである。
nam ut tela supervacua sunt nescienti, quid petat, sic argumenta, nisi provideris cui rei adhibenda sint.
なぜなら、何を目指すべきかを知らない者にとっては武器が余計なものであるように、それがどのような事柄に適用されるべきかをあらかじめ見通していない限り、論拠もまた同様だからである。
hoc est, quod comprehendi arte non possit.
これこそは、技術によって把握され得ないものである。
§5.10.110Ideoque, cum plures eadem didicerint, generibus argumentorum similibus utentur; alius alio plura, quibus utatur, inveniet.
それゆえに、多くの人々が同じことを学んだとしても、彼らは同様の種類の論拠を用いるであろうが、ある人は他の人よりも、用いるべき多くのものを発見するであろう。
sit exempli gratia proposita controversia, quae communes minime cum aliis quaestiones habet:
例として、他のいかなる問題とも共通点をほとんど持たない論争課題が提示されたとしよう。
§5.10.111cum Thebas evertisset Alexander, inuenit tabulas, quibus centum talenta mutua Thessalis dedisse 'Thebanos continebatur.
アレクサンドロスがテーバイを破壊したとき、彼はテーバイ人がテッサリア人に100タラントンを貸し付けていたことが記された証書を見つけた。
has, quia erat usus commilitio Thessalorum, donavit his ultro;
テッサリア人たちの軍事的な協力を得ていたので、彼はこれらを彼らに自発的に贈与した。
postea restituti a Cassandro Thebani reposcunt Thessalos.
後にカッサンドロスによって再建されたテーバイ人は、テッサリア人に返済を要求する。
apud Amphictyonas agitur.
隣国同盟会議の前で裁判が行われる。
centum talenta et credidisse eos constat et non recepisse.
100タラントンを彼らが貸し付けたこと、そして回収していないことは明白な事実である。
§5.10.112lis omnis ex eo, quod Alexander ea Thessalis donasse dicitur, pendet.
訴訟の全体は、アレクサンドロスがそれをテッサリア人に贈与したと言われていることにかかっている。
constat illud quoque, non esse iis ab Alexandro pecuniam data;
次のこともまた明白である、アレクサンドロスから彼らにお金が与えられたのではないということは。
quaeritur ergo, an proinde sit, quod datum est, ac si pecuniam dederit?
したがって、問いとなるのは、与えられたもの(証書の贈与)が、あたかも彼が現金を直接与えたのと同じであると見なせるかどうか、ということである。
§5.10.113quid proderunt argumentorum loci, nisi haec prius videro, nihil eum egisse donando, non potuisse donare, non donasse? et prima quidem actio facilis ac favorabilis repetentium iure quod vi sit ablatum;
もし私がまず、彼が贈与したことで何の効力も生じなかったこと、彼は贈与することができなかったこと、彼は贈与しなかったこと、を見通していなければ、論拠の源泉が何の役に立とうか。 そして、暴力によって奪われたものを法に基づいて要求する者たちにとっては、最初の主張は容易であり、かつ支持を得やすい。
sed hinc aspera et uehemens quaestio exoritur de iure belli, dicentibus Thessalis, hoc regna, populos, fines gentium atque urbium contineri.
しかし、ここから「戦争の権利」に関する困難で激しい問いが生じる、テッサリア人が「これによって、諸王国、諸民族、諸国民の境界、および諸都市が維持されている」と主張するからである。
§5.10.114inveniendum contra est, quo distet haec causa a ceteris, quae in potestatem victoris venirent;
これに対して、この事件が、勝者の権力に帰するような他の事件とどのように異なっているかが見出されねばならない。
nec circa probationem res haeret, sed circa propositionem.
そして、問題が滞っているのは、立証の周辺ではなく、提示の周辺である。
dicamus inprimis: in eo, quod in iudicium deduci potest, nihil valere ius belli nec armis erepta nisi armis posse retineri;
まず第一に、私たちは次のように言おう。 「裁判に持ち込まれ得る事柄においては、戦争の権利はまったく効力を持たず、武器によって奪われたものは、武器によってでなければ保持され得ない。
itaque, ubi illa valeant, non esse iudicem;
それゆえに、それらが支配する場所には、裁判官は存在しない。
ubi iudex sit, illa nihil valere.
裁判官が存在する場所においては、それらはまったく効力を持たない。 」

語釈・文法注

  1. 5.10.103eaeque sint et potentissimae et minime obviae — 関係代名詞 qui の中性複数主格形 quae を受けた指示代名詞 eae(女性複数主格)は、前文の女性名詞 plurimae probationes を指す。et... et... は「最も強力であり、かつ最も人目に付きにくい」という二つの形容詞を等価に並列している。
  2. 5.10.104qui lege, qua unius servandi potestatem habebat, se ipse servare voluit — 関係代名詞 qui(男性単数主格)の先行詞は sacerdote であり、その関係節の中に別の関係代名詞 qua(女性単数奪格、先行詞は lege)による従属節が入れ子構造で挿入されている。unius servandi は「一人の者を救うこと」という動形容詞(ゲルンディウーム)の属格構文である。
  3. 5.10.105cum omnes praeterquam ab argentariis totum exigendi ius haberent — praeterquam ab argentariis の部分は、前置詞句 ab argentariis が接続辞 praeterquam を伴って挿入された特殊な構文。文脈上、「両替商から(回収する)場合を除いては、誰もが全額を取り立てる権利を有していた」という、比較対象の省略を含む構文として解釈される。
  4. 5.10.107negat filius, nisi si pater absolutus sit — negat は自動詞的に「(告訴や要求を)否認する・抗弁する」の意味で使われており、nisi si(〜でない限り)の条件節が続く。ここでは「父親が既に無罪判決を受けているのでない限り、息子は相続権喪失の適用を拒否(否認)する」という、法的な二重否定的な抗弁の構文を示している。
  5. 5.10.114nec circa probationem res haeret, sed circa propositionem — haeret(haereo)は「滞る、膠着する」の意だが、ここでは「問題の核心がある、議論が引っかかっている焦点である」という隠喩的な用法。non... sed... により、立証の段階ではなく、その前段階である主張の前提(proposition)の設定こそが争点であると述べている。

この箇所を引用する

クインティリアヌス, 弁論家の教育 §5.10.103-5.10.114. Humanitext Reader, https://reader.humanitext.ai/text/urn:cts:latinLit:phi1002.phi001.humanitext-lat2:5.10.103-5.10.114

AIによる草稿訳である旨と閲覧日を添えてください。

訳文・注・要旨はAIによる草稿で、読者の指摘により改訂されています。