Humanitext Reader

クインティリアヌス · 弁論家の教育 §4.3.10-4.3.17

脱線の多様な形態と挿入時の注意点

119 / 366 箇所 · ラテン語

要旨

叙述の後に置かれる「脱線(パレクバシス)」の意義、必要性、およびその多様な形態について論じ、本来の順序から逸れる際の注意点を指摘する。

§4.3.10his igitur velut fomentis, si quid erit asperum, praemolliemus, quo facilius aures iudicum quae post dicturi erimus admittant, ne ius nostrum oderint.
したがって、もし何か過酷なことがあれば、我々はこれらいわば温湿布によってそれをあらかじめ和らげるだろう。 それによって、裁判官の耳が、我々が後で語る予定の事柄をより容易に受け入れ、我々の主張する法を嫌悪することがないようにするためである。
nihil enim facile persuadetur invitis.
なぜなら、嫌がっている人々には何も容易には説得されないからである。
§4.3.11quo loco iudicis quoque noscenda natura est, iuri magis an aequo sit appositus;
この箇所においては、裁判官の性質もまた知られねばならない。 彼が法に傾倒しているのか、それとも公平に傾倒しているのかを。
proinde enim magis aut minus erit hoc necessarium.
それに応じて、このことは多かれ少なかれ必要となるだろうからである。
ceterum res eadem et post quaestionem perorationis vice fungitur.
なお、同じことが、質問の後にも、結語の役割を果たす。
§4.3.12hanc partem παρέκβασιν vocant Graeci, Latini egressum vel egressionem.
この部分をギリシア人はパレクバシスと呼び、ラテン人はエグレススまたはエグレッシオと呼ぶ。
sed hae sunt plures, ut dixi, quae per totam causam varios habent excursus, ut laus hominum locorumque, ut descriptio regionum, expositio quarundam rerum gestarum, vel etiam fabulosarum.
しかし、私が言ったように、これらは複数あり、訴訟全体を通じて様々な脱線を持つ。 例えば、人々や場所の称賛、地域の描写、ある種の歴史的事実あるいは神話的な出来事の陳述などのように。
§4.3.13quo ex genere est in orationibus contra Verrem compositis Siciliae laus, Proserpinae raptus;
そのような類のものとして、ウェッレス弾劾演説におけるシキリアの称賛や、プロセルピナの略奪がある。
pro C. Cornelio popularis illa virtutum Cn.
また、コルネリウス弁護演説における、あの民衆に好まれるグナエウス・ポンペイウスの徳行の想起がある。
Pompei commemoratio, in quam ille divinus orator, velut nomine ipso ducis cursus dicendi teneretur, abrupto quem inchoaverat sermone devertit actutum.
その想起へと、あの神的な弁論家は、あたかもその将軍の名前そのものによって弁論の歩みが引き留められたかのように、開始していた語りを中断して、直ちに向きを変えたのである。
§4.3.14Παρέκβασις est, ut mea quidem fert opinio, alicuius rei, sed ad utilitatem causae pertinentis extra ordinem excurrens tractatio.
パレクバシスとは、私の意見によれば、何らかの事柄であって、しかし訴訟の実用に寄与するものを、通常の順序から外れて論じることである。
quapropter non video cur hunc ei potissimum locum adsignent, qui rerum ordinem sequitur, non magis quam illud, cur hoc nomen ita demum proprium putent, si aliquid in digressu sit exponendum, cum tot modis a recto itinere declinet oratio.
それゆえ、彼らがなぜ、事柄の順序の次に続くこの場所を、特にこれに割り当てるのか、私には理解できない。 それは次のこと、すなわち、弁論が非常に多くの方法で正しい道から逸れるというのに、なぜ彼らが、脱線において何らかのことが陳述されるべき場合にのみ、この名称がその固有のものであるとみなすのかが理解できないのと同様である。
§4.3.15nam quidquid dicitur praeter illas quinque quas fecimus partes, egressio est, indignatio, miseratio, invidia, convicium, excusatio, conciliatio, maledictorum refutatio.
なぜなら、我々が設定したあの5つの部分以外に語られることはすべて、脱線であるからである。 すなわち、憤り、憐れみ、憎悪の誘発、非難、弁明、和解の試み、非難中傷の反駁などである。
similia his, quae non sunt in quaestione, omnis amplificatio, minutio, omne adfectus genus, et quae maxime iucundam et ornatam faciunt orationem, de luxuria, de avaritia, religione, officiis;
これらに類似したもので、論点の中にないもの、すなわちすべての誇張、縮小、あらゆる感情の喚起、そして弁論を最も愉快で装飾されたものにするもの、例えば贅沢について、貪欲について、宗教について、義務についての議論なども同様である。
quae cum sint argumentis subiecta similium rerum, quia cohaerent, egredi non videntur.
これらは類似した事柄の論拠の下に置かれているので、密着しているがゆえに、脱線しているようには見えない。
§4.3.16sed plurima sunt, quae rebus nihil secum cohaerentibus inseruntur, quibus iudex reficitur, admonetur, placatur, rogatur, laudatur.
しかし、本筋と全く結びつかない事柄の中に挿入される非常に多くのことがあり、それらによって裁判官は活力を与えられ、警告され、なだめられ、懇願され、称賛される。
innumerabilia sunt haec, quorum alia sic praeparata adferimus, quaedam ex occasione vel necessitate ducimus, si quid nobis agentibus novi accidit, interpellatio, interventus alicuius, tumultus.
これらは無数にあり、そのうちのあるものは我々があらかじめ準備して持ち込み、別のものは、我々が弁論を行っている最中に何か新しいことが起きた場合の機会や必要性から導き出す。 例えば、他者からの異議申し立て、誰かの介入、騒動などである。
§4.3.17unde Ciceroni quoque in prooemio, cum diceret pro Milone, digredi fuit necesse, ut ipsa oratiuncula qua usus est patet.
それゆえ、キケロにとっても、ミロの弁護演説を行う際、導入部において脱線することが必要であった。 それは、彼が実際に用いたあの短い演説それ自体が示している通りである。
potest autem paulo longius exire, qui praeparat aliquid ante quaestionem et qui finitae probationi velut commendationem adiicit At qui ex media erumpit, cito ad id redire debet unde devertit.
しかし、論点の前で何かを準備する者や、終了した立証にいわば推薦を付け加える者は、少し長めに外へ出ることができる。 しかし、弁論の真ん中から飛び出す者は、向きを変えた元の場所へと迅速に戻らねばならない。

語釈・文法注

  1. §4.3.10nihil enim facile persuadetur invitis — 与格を支配する自動詞 `persuadeo` を受動態にした非人称構文。受動態では `persuadetur` のように非人称的にのみ用いられ、与格支配(`invitis`「嫌がっている人々に対して」)はそのまま保持される。ここでは中性代名詞 `nihil` が主語のように結びついている。
  2. §4.3.13velut nomine ipso ducis cursus dicendi teneretur — `velut` は「あたかも〜のように」という比喩的な仮定を導き、接続法未完了過去 `teneretur` を支配する。`nomine ipso` は手段または原因の奪格であり、`cursus` が `teneretur` の主語である。
  3. §4.3.14cum tot modis a recto itinere declinet oratio — `cum` は譲歩(「〜であるのに」「〜であるとしても」)を表す接続法 `declinet` を導く。`tot modis` は方法・様態の奪格(「非常に多くの方法で」)である。
  4. §4.3.15quae cum sint argumentis subiecta similium rerum — `quae` は関係代名詞中性複数で、直前の `de luxuria` 以下の諸論題を指す。`cum` は理由の接続詞で接続法 `sint` を導く。完了分詞 `subiecta` は形容詞的に用いられ、与格 `argumentis` を支配する(「〜に属している」「〜の下に置かれている」)。

この箇所を引用する

クインティリアヌス, 弁論家の教育 §4.3.10-4.3.17. Humanitext Reader, https://reader.humanitext.ai/text/urn:cts:latinLit:phi1002.phi001.humanitext-lat2:4.3.10-4.3.17

AIによる草稿訳である旨と閲覧日を添えてください。

訳文・注・要旨はAIによる草稿で、読者の指摘により改訂されています。