§3.11.1his inventis, intuendum deinceps Hermagorae videtur, quid sit quaestio, ratio, iudicatio, continens, vel, ut alii vocant, firmamentum.
これらを発見したのち、次にヘルマゴラスは、問い、理由、判定点、緊要点(あるいは他の人々が呼ぶところでは支持点)とは何であるかを考察すべきであると考えている。
quaestio latius intelligitur omnis, de qua in utramque partem vel in plures partes dici credibiliter potest.
より広い意味での問いとは、それについて両論、あるいは複数の主張が説得力をもって語られうるすべての事柄と理解される。
§3.11.2in iudiciali autem materia dupliciter accipienda est: altero modo, quo dicimus multas quaestiones habere controversiam, quo etiam minores omnes complectimur, altero, quo significamus summam illam, in qua causa vertitur;
しかし、司法の素材においては、これは二通りに受け取られねばならない。 一つの方法は、ある論争が多くの問いを含んでいると言う場合であり、これによって私たちはすべての小さな問いをも包摂する。 もう一つの方法は、その上で事件が展開する最高の大元の問いを意味する場合である。
de hac nunc loquor, ex qua nascitur status, an factum sit, §3.11.3quid factum sit, an recte factum sit.
私が今語っているのはこの問いについてであり、これによって、事実はあったのか、何がなされたのか、正しくなされたのか、という争点が生じる。
has Hermagoras et Apollodorus et alii plurimi scriptores proprie quaestiones vocant, Theodorus, ut dixi, capita generalia, sicut illas minores aut ex illis pendentes specialia.
ヘルマゴラスやアポロドロス、その他非常に多くの著述家たちは、これらを本来の意味で「問い」と呼び、テオドロスは、私が述べたように、これらを「一般的頭木」と呼び、あの小さな、あるいはそれらに依存する問いを「特殊」と呼んでいる。
nam et quaestionem ex quaestione nasci et speciem in species dividi convenit.
なぜなら、問いから問いが生じることも、種が複数の種へと分割されることも、きわめて自然だからである。
§3.11.4hanc igitur quaestionem veluti principalem vocant ζήτημα.
したがって、彼らはこのいわば主要な問いを ζήτημα と呼んでいる。
ratio autem est, qua id, quod factum esse constat, defenditur.
他方、理由は、なされたことが確実である事柄を弁護する手段である。
et cur non utamur eodem, quo sunt usi omnes fere, exemplo? Orestes matrem occidit, hoc constat;
そして、ほぼすべての人が用いてきたのと同じ例を、なぜ私たちも用いないでおこうか。 オレステスは母親を殺した、これは確実である。
dicit se iuste fecisse: status erit qualitatis;
彼は自分が正当におこなったと主張する。 争点は性質の争点となるだろう。
quaestio, an iuste fecerit, ratio, quod Clytaemnestra maritum suum, patrem Orestis, occidit;
問いは、彼が正当におこなったか否かであり、理由は、クリュタイムネストラが自身の夫でありオレステスの父親である人物を殺したことである。
hoc αἴτιον dicitur.
これは αἴτιον と呼ばれる。
κρινόμενον autem iudicatio, an oportuerit vel nocentem matrem a filio occidi.
そして κρινόμενον すなわち判定点は、たとえ有罪であるにせよ、母親が息子によって殺されるべきであったか否かである。
§3.11.5quidam diviserunt αἴτιον et αἰτίαν ut esset altera, propter quam iudicium constitutum est, ut occisa Clytaemnestra, altera, qua factum defenditur, ut occisus Agamemnon.
ある人々は αἴτιον と αἰτία を区別し、一方はそれゆえに裁判が設けられた原因(クリュタイムネストラの殺害など)であり、他方はそれによって行為が弁護される原因(アガメムノンの殺害など)であるとした。
sed tanta est circa verba dissensio, ut alii αἰτίαν causam iudicii, αἴτιον autem facti vocent, alii eadem in contrarium vertant.
しかし、言葉をめぐる不一致は非常に大きく、ある者は αἰτία を裁判の原因、αἴτιον を行為の原因と呼び、他の者はそれらを逆にしている。
Latinorum quidam haec initium et rationem vocaverunt, quidam utrumque eodem nomine appellant.
ラテン語の著述家のある者は、これらを開始点と理由と呼び、ある者は両方を同じ名前で呼んでいる。
§3.11.6causa quoque ex causa, id est αἴτιον ἐξ αἰτίου nasci videtur, quale est: Occidit Agamemnonem Clytaemnestra, quia ille filiam communem immolaverat et captivam pellicem adducebat.
また、原因から原因が、すなわち αἴτιον ἐξ αἰτίου が生じることもあると思われる。 例えば「クリュタイムネストラはアガメムノンを殺した、なぜなら彼は二人の共通の娘をいけにえにし、捕虜の側室を連れ帰ってきたからである」というように。
iidem putant et sub una quaestione plures esse rationes, ut si Orestes et alteram adferat causam matris necatae, quod responsis sit impulsus;
彼らはまた、単一の問いの下に複数の理由が存在しうると考えており、例えばオレステスが母親を殺害したもう一つの原因として、神託によって促されたことを挙げる場合がこれに当たる。
quot autem causas faciendi, totidem iudicationes;
そして、行為の原因の数だけ、同数の判定点が存在することになる。
nam et haec erit iudicatio, an responsis parere debuerit.
なぜなら、「神託に従うべきであったか否か」もまた判定点となるからである。
§3.11.7sed et una causa plures habere quaestiones et iudicationes (ut ego arbitror) potest, ut in eo, qui, cum adulteram deprehensam occidisset, adulterum, qui tum effugerat, postea in foro occidit.
しかし、(私が考えるに)単一の原因が複数の問いと判定点を持つことも可能である。 例えば、現場を押さえた姦通女を殺したのち、その場では逃げ去った姦通男を、後日広場で殺害した者の場合である。
causa enim est una, adulter fuit; quaestiones et iudicationes, an illo tempore, an illo loco licuerit occidere.
というのも、原因は一つであり「男が姦通者であったこと」だが、問いと判定点は、その時に、あるいはその場所において、殺害することが許されたか否か、ということだからである。
§3.11.8sed sicut, cum sint plures quaestiones omnesque suos status habeant, causae tamen status unus sit, ad quem referuntur omnia, ita iudicatio maxime propria, de qua pronuntiatur.
しかし、複数の問いが存在し、それらすべてが独自の争点を持っているとしても、事件の争点はやはり一つであり、すべての事柄がそこへと参照されるように、判決が下されるべき最も固有の判定点もまた一つなのである。
§3.11.9συνέχον autem (quod, ut dixi, continens alii, firmamentum alii putant, Cicero firmissimam argumentationem defensoris et adpositissimam ad iudicationem) quibusdam id videtur esse, post quod nihil quaeritur, quibusdam id quod ad iudicationem firmissimum adfertur.
さらに、συνέχον(これは私が述べたように、ある者は緊要点と考え、ある者は支持点と考え、キケロは「弁護人の最も強力で判定点に最も適した論証」と考えているが)は、ある人々にとってはそれ以降何も問われなくなる事柄であると思われ、他の人々にとっては判定点に対して最も強力なものとして提出される事柄であると思われる。
§3.11.10causa facti non in omnes controversias cadit.
行為の原因は、すべての論争に当てはまるわけではない。
nam quae fuerit causa faciendi, ubi factum negatur? at ubi causa tractetur, negant eodem loco esse iudicationem quo quaestionem, idque et in Rhetoricis Cicero et in Partitionibus dicit.
なぜなら、行為が否定される場合に、行為のいかなる原因が存在しえようか。 しかし、原因が論じられるところでは、判定点と問いが同じ場所にあることを否定するのであり、このことをキケロは『修辞学について』においても『分割について』においても述べている。
§3.11.11nam in coniectura est quaestio ex illo factum, non factum an factum sit.
なぜなら、推測においては、「彼によってなされたのか、なされなかったのか」すなわち「なされたのか否か」ということが問いだからである。
ibi ergo iudicatio, ubi quaestio, quia in eadem re prima quaestio et extrema disceptatio.
したがって、そこでは判定点と問いが同じ場所にあり、なぜなら同じ事柄の中に最初の問いと最終的な議論が存在するからである。
at in qualitate, matrem Orestes occidit: recte, non recte, an recte occiderit, quaestio nec statim iudicatio.
しかし、性質においては、「オレステスは母親を殺した。 正しくか、正しくなくか」、「彼が正しく殺したか否か」が問いであり、ただちには判定点とはならない。
quando ergo? ilia patrem meum occiderat;
では、それはいつ生じるのか。 「彼女が私の父親を殺したのだ」。
sed non ideo tu matrem debuisti occidere;
「しかし、それだからといって、お前が母親を殺すべきではなかった」。
an debuerit, hic iudicatio.
「彼がそうすべきであったか否か」、ここに判定点がある。
§3.11.12Firmamentum autem verbis ipsius ponam: si velit Orestes dicere eiusmodi animum matris suae fuisse in patrem suum, in se ipsum ac sorores, in regnum, in famam generis et familiae, ut ab ea poenas liberi potissimum sui petere debuerint.
しかし、支持点については彼自身の言葉で提示しよう。 「もしオレステスが、父親に対し、自分自身や姉妹たちに対し、王権に対し、家柄と家族の名声に対する母親の心根がそのようなものであった、したがって、彼女から罰を求めるのはとりわけ彼女自身の子供たちこそがなすべきことであった、と主張したいと望むならば」と。
§3.11.13utuntur alii et talibus exemplis: qui bona paterna consumpserit, ne contionetur;
他の人々はまた、次のような例も用いている。 「父親の遺産を浪費した者は、民会で演説してはならない」。
in opera publica consumpsit;
「公共事業のために浪費したのである」。
quaestio, an, quisquis consumpserit, prohibendus sit: iudicatio, an, qui sic.
問いは、浪費した者は誰であれ禁止されるべきか否かであり、判定点は、このように浪費した者が禁止されるべきか否かである。
§3.11.14vel, ut in causa militis Arrunti, qui Lusium tribunum vim sibi inferentem interfecit, quaestio, an iure fecerit, ratio, quod is vim afferebat;
あるいは、自分に暴行を加えようとした護民官ルシウスを殺害した兵士アルンティウスの事件におけるように。 問いは、彼が正当におこなったか否かであり、理由は、相手が暴行を加えようとしていたことである。
iudicatio, an indemnatum, an tribunum a milite occidi oportuerit.
判定点は、裁判を受けていない者を、あるいは護民官を、兵士が殺害することが適切であったか否かである。