§3.10.1ceterum causa omnis, in qua pars altera agentis est, altera recusantis, aut unius rei controversia constat aut plurium.
ところで、一方の当事者が訴追し、他方が抗弁するすべての事件は、単一の事柄の争いから成るか、あるいは複数の事柄の争いから成る。
haec simplex dicitur, illa coniuncta.
前者は単純と呼ばれ、後者は複合と呼ばれる。
una controversia est per se furti, per se adulterii.
単一の争いとは、それ自体として、例えば窃盗や、それ自体として姦通に関するものである。
plures aut eiusdem generis, ut in pecuniis repetundis, aut diversi, ut si quis sacrilegii et homicidii simul accusetur.
複数の争いは、同じ種類のもの(例えば不当利得の返還請求におけるように)であるか、あるいは異なる種類のもの(例えば誰かが神聖冒涜と殺人で同時に告訴される場合のように)である。
quod nunc in publicis iudiciis non accidit, quoniam praetor certa lege sortitur, principum autem et senatus cognitionibus frequens est et populi fuit;
このことは現在の公の裁判では起こらない。 なぜなら、法務官は特定の法律に従って抽選で決めるからである。 しかし、元首や元老院の審理においては頻繁に見られ、かつては民会の裁判においてもそうであった。
privata quoque iudicia saepe unum iudicem habere multis et diversis formulis solent.
民事裁判においてもまた、多くの多様な訴訟公式によって、しばしば一人の裁判官が担当することがある。
§3.10.2nec aliae species erunt, etiamsi unus a duobus dumtaxat eandem rem atque ex eadem causa petet aut duo ab uno aut plures a pluribus, quod accidere in hereditariis litibus interim scimus, quia quamvis in multis personis causa tamen una est, nisi si condicio personarum quaestiones variaverit.
また、たとえ一人の者が少なくとも二人から同じ物を同じ根拠に基づいて請求する場合であっても、あるいは二人の者が一人の者から、もしくは複数の者が複数の者から請求する場合であっても、事件の種類が異なるわけではない。 このことは、私たちが知っているように、相続に関する訴訟においてしばしば起こることであるが、というのも、多くの人間が関わっているとしても、事件はやはり一つだからである。 ただし、人々の置かれた状況が論点を多様にする場合はこの限りではない。
§3.10.3diversum his tertium genus, quod dicitur comparativum;
これらとは異なる第三の種類は、比較と呼ばれるものである。
cuius rei tractatus in parte causae frequens est, ut cum apud centumviros post alia quaeritur et hoc, uter dignior hereditate sit.
この事柄の扱いは、事件の一部において頻繁に見られる。 例えば、百人裁判所において、他の事柄の後に、どちらがより相続にふさわしいかということもまた問われる場合がこれに当たる。
rarum est autem, ut in foro iudicia propter id solum constituantur, sicut divinationes, quae fiunt de accusatore constituendo, et nonnunquam inter delatores, uter praemium meruerit.
しかし、法廷において、このことだけのために裁判が設けられることは稀である。 例えば、告発人を決定するために行われる予備審問や、時には密告者たちの間で、どちらが報酬に値するかということが争われる場合がそれである。
§3.10.4adiecerunt quidam numero mutuam accusationem, quae ἀντικατηγορία vocatur, allis videlicet succedere hanc quoque comparativo generi existimantibus, cui similis erit petitionum invicem diversarum, quod accidit vel frequentissime.
一部の者は、この数に相互告訴(これはアンティカテーゴリアと呼ばれる)を加えた。 他の者たちは明らかに、これもまた比較のジャンルに属すると考えているからである。 これには、互いに異なる事柄を請求し合うことが類似しており、それは極めて頻繁に起こることである。
id si et ipsum vocari debet ἀντικατηγορία (nam proprio caret nomine) duo genera erunt eius, alterum quo litigatores idem crimen invicem intentant, alterum quo aliud atque aliud.
もしそれ自体もアンティカテーゴリアと呼ばれるべきであるなら(というのも、固有の名前を欠いているからである)、それには二つの種類があることになる。 一つは、訴訟当事者たちが互いに同じ罪を告発し合うものであり、もう一つは、それぞれ異なる罪を告発し合うものである。
cui et petitionum condicio par est.
これには、請求の状況も同様である。
§3.10.5cum apparuerit genus causae, tum intuebimur, negeturne factum, quod intenditur, an defendatur, an alio nomine appelletur, an a genere actionis repellatur;
事件のジャンルが明らかになったとき、私たちは、主張されている事実が否定されるのか、弁護されるのか、別の名称で呼ばれるのか、あるいは訴訟の形式そのものによって退けられるのかを観察することになる。
unde sunt status.
これらから争点(スタトゥス)が生じるのである。