§2.5.1sed de ratione declamandi post paulum.
しかし、演習弁論の方法については、少し後で論じる。
interim, quia prima rhetorices rudimenta tractamus, non omittendum videtur id quoque, ut moneam, quantum sit collaturus ad profectum discentium rhetor, si, quemadmodum a grammaticis exigitur poetarum enarratio, ita ipse quoque historiae atque etiam magis orationum lectione susceptos a se discipulos instruxerit;
さしあたり、我々は修辞学の初期の入門段階を扱っているので、以下のことを助言することも省略すべきではないと思われる。 すなわち、文法教師から詩人の解釈が求められるのと同様に、修辞学教師自身もまた、歴史、そしてさらには演説の読解によって、自分が引き受けた生徒たちを指導するならば、それが生徒たちの進歩にいかに大きく貢献することになるかということである。
quod nos in paucis, quorum id aetas exigebat et parentes utile esse crediderant, servavimus.
このことを、我々は彼らの年齢がそれを要求し、親たちが有益であると信じた少数の人々において実践した。
§2.5.2ceterum sentientibus iam tum optima duae res impedimento fuerunt, quod et longa consuetudo aliter docendi fecerat legem, et robusti fere iuvenes nec hunc laborem desiderantes exemplum nostrum sequebantur.
しかし、当時すでに最善の方法を感じ取っていた我々に対して、2つの事柄が障害となった。 すなわち、異なった方法で教えるという長年の習慣が確立された規則を作り出していたこと、そして、すでにかなり成長した若者たちが、この労苦を望むことなく、我々の先例に従っていたことである。
§2.5.3nec tamen, etiamsi quid novi vel sero invenissem, praecipere in posterum puderet.
しかし、たとえ私が何か新しいことを遅まきながら発見したのだとしても、将来のためにそれを規定することを恥じることはないだろう。
nunc vero scio id fieri apud Graecos sed magis per adiutores, quia non videntur tempora suffectura, si legentibus singulis praeire semper ipsi velint.
しかし実際には、ギリシア人たちの間ではそのようなことが行われているが、むしろ助手を通じて行われていることを私は知っている。 なぜなら、もし彼ら自身が、朗読する一人一人の生徒に対して常に先導して読もうとするならば、時間が足りなくなると思われるからである。
§2.5.4et hercule praelectio, quae in hoc adhibetur, ut facile atque distincte pueri scripta oculis sequantur, etiam illa, quae vim cuiusque verbi, si quod minus usitatum incidat, docet, multum infra rhetoris officium existimanda est.
そして実に、少年たちが書かれたものを目で容易にかつ明瞭に追うことができるようにするために用いられる予備的朗読や、あるいは、もしあまり使われない言葉が出てきた場合にそれぞれの語の意味を教えるような朗読さえも、修辞学教師の職務をはるかに下回るものとみなされなければならない。
§2.5.5at demonstrare virtutes vel, si quando ita incidat, vitia, id professionis eius atque promissi, quo se magistrum eloquentiae pollicetur, maxime proprium est, eo quidem validius, quod non utique hunc laborem docentium postulo, ut ad gremium revocatis cuius quisque eorum velit libri lectione deserviant.
しかし、長所を、あるいは時としてそのように生じた場合には短所を指摘すること、これこそが、自らを雄弁術の教師であると公約するその職業および約束に最も固有なことである。 そのことは、教える者たちに以下のような労苦、すなわち、生徒たちを膝元に呼び戻して、彼ら各人が望むいかなる本の読解にもつきあうというような労苦を、私が決して要求していないという点によって、いよいよ確固たるものとなる。
§2.5.6nam mihi cum facilius tum etiam multo videtur magis utile, facto silentio unum aliquem (quod ipsum imperari per vices optimum est) constituere lectorem, ut protinus pronuntiationi quoque assuescant;
なぜなら、静粛にした上で、誰か一人を(これを交代で命じることが最善であるが)朗読者に指定し、彼らが最初から朗読の仕方にも慣れるようにすることは、私にとってより容易であると同時に、はるかに有益であると思われるからである。
tum exposita causa, in quam scripta legetur oratio, §2.5.7(nam sic clarius quae dicentur intelligi poterunt) nihil otiosum pati, quodque in inventione quodque in elocutione adnotandum erit, quae in prooemio conciliandi iudicis ratio, quae narrandi lux, brevitas, fides, quod aliquando consilium et quam occulta calliditas (namque ea sola in hoc ars est, §2.5.8quae intelligi nisi ab artifice non possit); quanta deinceps in dividendo prudentia, quam subtilis et crebra argumentatio, quibus viribus inspiret, qua iucunditate permulceat, quanta in maledictis asperitas, in iocis urbanitas, ut denique dominetur in adfectibus atque in pectora irrumpat animumque iudicum similem iis, quae dicit, efficiat.
次いで、その書かれた演説がどのような訴訟原因に基づいて読まれるのかを説明した上で、(なぜなら、このようにして初めて、語られる内容がより明確に理解され得るからである)、いかなる点もいい加減に見過ごすことをせず、発想においても表現においても注意すべきあらゆる事柄、すなわち、導入部において裁判官を味方につけるための方法が何であるか、叙述部における明晰さ、簡潔さ、信頼性がいかなるものか、時にいかなる策略が、そしていかに隠された巧妙さが用いられているか(なぜなら、それだけがこの点における技術であり、それは専門家でなければ理解できないものであるからである)、次いで区分においていかに大きな思慮があるか、いかに精緻で頻繁な論証がなされているか、いかなる力強さをもって奮い立たせ、いかなる心地よさをもって和らげるか、悪口においていかに大きな激しさがあり、冗談においていかに洗練された機知があるか、そして最後に、いかに感情を支配して胸の内に闖入し、裁判官の心を、自分が語っている事柄と同調させるようにするか、を指摘することである。
§2.5.9tum in ratione eloquendi, quod verbum proprium, ornatum, sublime; ubi amplificatio laudanda, quae virtus ei contraria, quid speciose translatum, quae figura verborum, quae levis et quadrata sed virilis tamen compositio.
次いで、表現の方法において、いかなる言葉が適切で、装飾的で、高雅であるか、どこで誇張が称賛されるべきか、それと反対の欠点は何であるか、何が美しく比喩的に表現されているか、いかなる言葉の図式があるか、いかに滑らかで、整然として、しかし力強い文体であるかを指摘することである。
§2.5.10ne id quidem inutile, etiam corruptas aliquando et vitiosas orationes, quas tamen plerique iudiciorum pravitate mirantur, legi palam ostendique in his, quam multa impropria, obscura, tumida, humilia, sordida, lasciva, effeminata sint;
時には、判断力の不健全さゆえに多くの人々が感嘆しているような、堕落し欠陥のある演説をも公に読ませ、その中にいかに多くの不適切、曖昧、誇大、卑俗、卑しい、放縦、軟弱な点があるかを示すこともまた無益ではない。
quae non laudantur modo a plerisque, sed, quod est peius, propter hoc ipsum, quod sunt prava, laudantur.
それらの点は、多くの人々から称賛されるだけでなく、さらに悪いことには、それらが邪道であるというそのこと自体のために称賛されているのである。
§2.5.11nam sermo rectus et secundum naturam enuntiatus nihil habere ex ingenio videtur; illa vero, quae utcunque deflexa sunt, tanquam exquisitiora miramur;
なぜなら、正しく、かつ自然に従って表現された言葉は、才能によるものを何も持っていないように思われるのに対し、我々は、何らかの形で歪められたものを、あたかもより洗練されたものであるかのように感嘆するからである。
non aliter quam distortis et quocunque modo prodigiosis corporibus apud quosdam maius est pretium quam iis, quae nihil ex communi habitu boni perdiderunt.
それは、一部の人々の間では、共通の健全な姿から何ら良いものを失っていない身体よりも、歪んでいて何らかの意味で奇妙な身体に対して、より高い価値が置かれるのと同様である。
§2.5.12atque etiam qui specie capiuntur, vulsis levatisque et inustas comas acu comentibus et non suo colore nitidis plus esse formae putant, quam possit tribuere incorrupta natura, ut pulchritudo corporis venire videatur ex malis morum.
また、外見に囚われる人々は、毛を抜いて滑らかにし、熱した針で髪を整え、不自然な色彩で輝いている人々の方に、損なわれていない自然が与えうるよりも多くの美しさがあると考え、その結果、身体の美しさが道徳の悪さから生じているように見えるほどである。