Humanitext Reader

クインティリアヌス · 弁論家の教育 §2.4.11-2.4.20

生徒の作文添削の心得と論駁や賛否の基礎訓練

41 / 366 箇所 · ラテン語

要旨

添削は生徒の年齢や力量に合わせて慎重かつ愛想よく行われるべきであり、安易な即興や速さを求めるのではなく、時間をかけて正確さを養うことが説かれる。また、叙述の練習に続いて歴史や神話を批判・擁護する作文(アナスケウエーとカタスケウエー)や、偉人の賞賛と非難が弁論の基礎として有効であることが示される。

§2.4.11quod etiam rusticis notum est, qui frondibus teneris non putant adhibendam esse falcem, quia reformidare ferrum videntur et nondum cicatricem pati posse.
このことは農夫たちにも知られている。 彼らは、柔らかい若枝に鎌を当てるべきではないと考えている。 なぜなら、それらは刃物を恐れているように見え、まだ傷痕に耐えることができないからである。
§2.4.12iucundus ergo tum maxime debet esse praeceptor, ut remedia, quae alioqui natura sunt aspera, molli manu leniantur;
したがって、指導者はその時最も愛想よくあるべきであり、そうして、放っておけば本質的に厳しい治療が、優しい手で和らげられるようにする。
laudare aliqua, ferre quaedam, mutare etiam, reddita cur id fiat ratione, illuminare interponendo aliquid sui.
ある部分は褒め、ある部分は堪え、ある部分はなぜそうするのかの理由を述べて変更し、自身のものをいくらか挿入して輝かせること。
nonnunquam hoc quoque erit utile, ipsum totas dictare materias, quas et imitetur puer et interim tanquam suas amet.
時には、指導者自身がテーマ全体を口述し、少年がそれを模倣し、とりあえずは自分のもののように愛するのも有益であろう。
§2.4.13at si tam negligens ei stilus fuerit, ut emendationem non recipiat;
しかし、もし少年の文体が非常に不注意で、添削を受け付けないほどであるなら、私は次のことが有益であると経験から知っている。
expertus sum prodesse, quotiens eandem materiam rursus a me tractatam scribere de integro iuberem;
すなわち、私が再び取り扱った同じテーマを、一から書き直すよう命じることである。
posse enim adhuc eum melius, quatenus nullo magis studia quam spe gaudent.
というのも、彼にはまだより良く書く能力があるからであり、学習(研究)ほど希望によって喜ぶものはないからである。
§2.4.14aliter autem alia aetas emendanda est, et pro modo virium et exigendum et corrigendum opus.
しかし、異なる年齢は異なる方法で添削されるべきであり、その力量の度合いに応じて、作品は要求され、また修正されねばならない。
solebam ego dicere pueris aliquid ausis licentius aut laetius, laudare illud me adhuc, venturum tempus, quo idem non permitterem;
私は、少し奔放に、あるいは過剰に大胆な試みをした少年たちに対し、「今のところは私はそれを褒めておくが、同じことを私が許さなくなる時が来るだろう」と言うのが常であった。
ita et ingenio gaudebant et iudicio non fallebantur.
そうすることで、彼らは自分の才能を喜び、かつ判断力を誤ることがなかった。
§2.4.15sed ut eo revertar, unde sum digressus: narrationes stilo componi quanta maxima possit adhibita diligentia volo.
しかし、私が脱線したところへ戻るために言えば、私は叙述が、用いられうる限りの最大の入念さをもって、筆によって構成されることを望む。
nam ut primo, cum sermo instituitur, dicere quae audierint utile est pueris ad loquendi facultatem, ideoque et retro agere expositionem et a media in utramque partem discurrere sane merito cogantur, sed ad gremium praeceptoris, et dum aliud non possunt et dum res ac verba connectere incipiunt, ut protinus memoriam firment: ita cum iam formam rectae atque emendatae orationis accipient, extemporalis garrulitas nec exspectata cogitatio et vix surgendi mora circulatoriae vere iactationis est.
というのも、最初に話し言葉が導入される際、少年たちにとって自分が聞いたことを話すのは話す能力のために有益であり、それゆえ彼らは、叙述を逆行させたり、中間から両方向へ飛び回ったりすることを、実にもっともなこととして強制されるが(それは指導者の膝元でのことであり、彼らが他のことができず、事実と言葉を繋ぎ合わせ始める間のことであって、すぐに記憶を確固たるものにするためである)、しかし彼らがすでに正しく整えられた弁論の形を受け入れるようになっているときには、即興の無駄口や、十分な熟考を欠いたもの、起立するほどの時間も置かないようなものは、実に大道商人の誇張にすぎないからである。
§2.4.16hinc parentium imperitorum inane gaudium, ipsis vero contemptus operis et inverecunda frons et consuetudo pessime dicendi et malorum exercitatio et, quae magnos quoque profectus frequenter perdidit, arrogans de se persuasio innascitur.
ここから、無知な親たちの空虚な喜びが生まれ、当人たちにとっては、努力に対する軽蔑、破廉恥な厚かましさ、最悪な話し方の習慣、悪いことの訓練、そして、しばしば大いなる進歩をも台無しにしてしまうような、自己に対する傲慢な過信が生まれるのである。
§2.4.17erit suum parandae facilitati tempus, nec a nobis negligenter locus iste transibitur.
容易さを身につけるためのそれ自身の時期は来るだろうし、我々がその箇所を不注意に通り過ぎることもないだろう。
interim satis est, si puer omni cura et summo, quantum illa aetas capit, labore aliquid probabile scripserit;
とりあえずは、少年がすべての注意と、その年齢が受け入れうる限りの最大の労力をもって、何か認められるべきものを書けば十分である。
in hoc assuescat, huius sibi rei naturam faciat.
これに習熟させ、このことを自分の本性とさせるべきである。
ille demum in id, quod quaerimus, aut ei proximum poterit evadere, qui ante discet recte dicere quam cito.
はやく語る前に正しく語ることを学ぶ者こそが、最終的に我々が求めている境地、あるいはそれに極めて近い境地に到達できるのである。
§2.4.18narrationibus non inutiliter subiungitur opus destruendi confirmandique eas, quod ἀνασκευή et κατασκευή vocatur.
叙述には、それらを反駁し、また支持する作業(いわゆるアナスケウエーとカタスケウエー)を付け加えるのが無益ではない。
id porro non tantum in fabulosis et carmine traditis fieri potest, verum etiam in ipsis annalium monumentis;
さらに、それは神話や詩歌に伝えられていることだけでなく、年代記の記録そのものにおいても行うことができる。
ut, si quaeratur, an sit credibile super caput Valeri pugnantis sedisse corvum, qui os oculosque hostis Galli rostro atque alis everberaret, sit in utramque partem ingens ad dicendum materia;
例えば、戦っているウァレリウスの頭の上にカラスがとまり、その嘴と翼で敵のガリア人の顔と目を激しく叩いたというのは信じるに足るか、ということが問われるなら、両方の立場に立って弁論するための膨大な素材が存在する。
§2.4.19aut de serpente, quo Scipio traditur genitus, et lupa Romuli et Egeria Numae.
あるいは、スキピオがそこから生まれたと伝えられる蛇について、またロムルスの雌狼やヌマのエゲリアについて。
nam Graecis historiis plerumque poeticae similis licentia est.
というのも、ギリシアの歴史には大抵、詩に似た自由があるからである。
Saepe etiam quaeri solet de tempore, de loco quo gesta res dicitur, nonnunquam de persona quoque;
また、出来事が起こったとされる時間や場所、時には人物についても、しばしば問いが立てられる。
sicut Livius frequentissime dubitat, et alii ab aliis historici dissentiunt.
リウィウスが非常に頻繁に疑念を呈し、歴史家たちが互いに異論を唱えているように。
§2.4.20inde paulatim ad maiora tendere incipiet, laudare claros viros et vituperare improbos, quod non simplicis utilitatis opus est.
そこから少しずつ、より大きなことへと進み始めるだろう。 名高き人々を称賛し、邪悪な人々を非難することである。 これは単一の有用性にとどまらない作業である。
namque et ingenium exercetur multiplici variaque materia, et animus contemplatione recti pravique formatur, et multa inde cognitio rerum venit exemplisque, quae sunt in omni genere causarum potentissima, iam tum instruit, cum res poscet, usurum.
なぜなら、多様で変化に富む素材によって才能が鍛えられ、正しいことと邪悪なことの観察によって精神が形成され、そこから多くの事物の知識が得られ、あらゆる種類の訴訟において最も強力である実例によって、少年は将来それを使用することを事態が要求するときのために、今から備えることになるからである。

語釈・文法注

  1. §2.4.12laudare aliqua, ferre quaedam, mutare etiam, reddita cur id fiat ratione, illuminare interponendo — この文脈における不定詞(laudare, ferre, mutare, illuminare)は、主句の "debet esse praeceptor" に緩やかに係っているか、あるいは「〜すべきである」という指導者の指針を示す歴史的不定詞(あるいは命令的不定詞)的な役割を果たしている。
  2. §2.4.15nam ut primo, cum sermo instituitur, ... ita cum iam formam ... accipient — 長大な比較・対比構文。 "ut primo... [sane merito cogantur]"(最初期に話し言葉が導入される際…強制されるのはもっともであるが)と "ita cum iam..."(しかし、彼らがすでに正しい弁論の形を受け入れる段階になったときには…)が "ut... ita..." (〜のように、そのように)の相関関係によって対比されている。
  3. §2.4.17qui ante discet recte dicere quam cito — "ante... quam..." 構文。副詞 "ante" と接続詞 "quam" が分離して(hyperbaton)、"recte dicere"(正しく語ること)と "cito [dicere]"(素早く語ること)を比較している。
  4. §2.4.20cognitio rerum venit exemplisque ... iam tum instruit, cum res poscet, usurum — "usurum" は未来分詞能動態で、意味上の主語である少年(discentem など)を修飾する。 "instruit [eum] usurum [exemplis]" と補い、「(事態が要求するときに例証を)使用することになるであろう少年を、今から(例証によって)備えさせる」という使役的・準備的ニュアンスを持つ。

この箇所を引用する

クインティリアヌス, 弁論家の教育 §2.4.11-2.4.20. Humanitext Reader, https://reader.humanitext.ai/text/urn:cts:latinLit:phi1002.phi001.humanitext-lat2:2.4.11-2.4.20

AIによる草稿訳である旨と閲覧日を添えてください。

訳文・注・要旨はAIによる草稿で、読者の指摘により改訂されています。