Humanitext Reader

クインティリアヌス · 弁論家の教育 §2.4.1-2.4.10

修辞学の導入における歴史的叙述と過剰な才能の育成

40 / 366 箇所 · ラテン語

要旨

修辞学における初期教育の段階として、少年が文法学者のもとで学んだのと同様の歴史的叙述から始めるべきであることを提案し、そこでは乾燥した教師を避けて少年の過剰なまでの豊かさや大胆な試みを容認し育むべきだと論じる。

§2.4.1hinc iam, quas primas in docendo partes rhetorum putem, tradere incipiam, dilata parumper illa quae sola vulgo vocatur arte rhetorica.
ここからいよいよ、一般にはそれだけが「修辞技術」と俗称されているあの事柄をしばらく後回しにして、修辞学者の教育における最初の役割として私が何を考えているかを説明し始めよう。
ac mihi opportunus maxime videtur ingressus ab eo, cuius aliquid simile apud grammaticos puer didicerit.
そして私にとっては、少年が文法学者のもとで何かそれに似たことを学んだであろうような事柄から始めることが、最も適切であるように思われる。
§2.4.2et quia narrationum, excepta qua in causis utimur, tres accepimus species, fabulam, quae versatur in tragoediis atque carminibus, non a veritate modo sed etiam a forma veritatis remota; argumentum, quod falsum sed vero simile comoediae fingunt; historiam, in qua est gestae rei expositio; grammaticis autem poeticas dedimus: §2.4.3apud rhetorem initium sit historica, tanto robustior quanto verior.
そして、訴訟において我々が用いるものを除けば、叙述には3つの種類、すなわち、悲劇や詩歌に現れ、真実からだけでなく真実の形からさえも遠く離れている「説話」、喜劇が作り出す、虚偽ではあるが真実らしい「筋書き」、そして事実の陳述がある「歴史」があると我々は受け入れており、詩的なものは文法学者たちに割り当てたのであるから、修辞学者のもとでの始まりは、真実であればあるほどそれだけ力強い歴史的叙述であるべきである。
sed narrandi quidem quae nobis optima ratio videatur, tum demonstrabimus, cum de iudiciali parte dicemus.
しかし、我々がどのような叙述方法を最善と考えているかについては、司法弁論の部門について語るときに示すことにする。
interim admonere illud satis est, ut sit ea neque arida prorsus atque ieiuna, (nam quid opus erat tantum studiis laboris impendere, si res nudas atque inornatas indicare satis videretur?) neque rursus sinuosa et arcessitis descriptionibus, in quas plerique imitatione poeticae licentiae ducuntur, lasciviat.
とりあえずは、その叙述が全く乾燥し、不毛なものであってはならず(というのも、もし事実をありのままに、装飾なしに示すだけで十分であると思われるなら、学問にこれほど多くの労苦を注ぎ込む必要がどこにあろうか)、また他方で、多くの者が詩的自由の模倣によって引き込まれるような、うねりくねり無理に引っ張ってきた描写によって奔放になってはならないと警告しておけば十分である。
§2.4.4vitium utrumque, peius tamen illud, quod ex inopia quam quod ex copia venit.
どちらも欠点であるが、豊かなところから生じるものよりも、貧しいところから生じる欠点の方がより悪い。
nam in pueris oratio perfecta nec exigi nec sperari potest; melior autem indoles laeta generosique conatus et vel plura iusto concipiens interim spiritus.
なぜなら、少年たちにおいて完璧な弁論は要求されることも期待されることもできないからであり、むしろ、陽気で気高き試みであり、時には適度な量を超える多くのものを思い描く精神こそが、より優れた素質なのである。
§2.4.5nec unquam me in his discentis annis offendat, si quid superfuerit.
そして、この学習期において、もし何か過剰なものがあっても、私は決して不快に思わない。
quin ipsis quoque doctoribus hoc esse curae velim, ut teneras adhuc mentes more nutricum mollius alant et satiari velut quodam iucundioris disciplinae lacte patiantur.
むしろ、教師自身も次のことを心がけるようにしてほしい。 すなわち、乳母のやり方にならって、まだ柔らかい精神をより優しく育み、より楽しい学問の母乳のようなもので満たされるのを許すことである。
§2.4.6erit illud plenius interim corpus, quod mox adulta aetas astringat.
その過剰な身体はとりあえずはよりふくよかになり、やがて成人期がそれを引き締めるだろう。
hinc spes roboris.
ここに、強健さへの希望がある。
maciem namque et infirmitatem in posterum minari solet protinus omnibus membris expressus infans.
というのも、最初からすべての四肢がはっきりと浮き出ている赤ん坊は、将来の痩せ細りと虚弱を予感させるのが常だからである。
audeat haec aetas plura et inveniat et inventis gaudeat, sint licet illa non satis sicca interim ac severa.
この年齢はより多くのことにあえて挑戦し、アイデアを見出し、見出したものを喜ぶべきである。 たとえそれらのものが、差し当たっては十分に引き締まっておらず、厳格なものでないとしても。
facile remedium est ubertati;
豊かさに対する治療は容易である。
§2.4.7sterilia nullo labore vincuntur.
不毛なものはどんな労力をかけても克服できない。
ilia mihi in pueris natura minimum spei dederit, in qua ingenium iudicio praesumitur.
少年たちにおいて、判断力が才能を追い越しているような資質は、私に最もわずかな希望しか与えないだろう。
materiam esse primum volo vel abundantiorem atque ultra quam oporteat fusam.
私は、素材が最初はむしろ過剰であり、必要以上に広がっていることを望む。
multum inde decoquent anni, multum ratio limabit, aliquid velut usu ipso deteretur, sit modo unde excidi possit et quod exsculpi;
そこから、歳月が多くのものを削ぎ落とし、理性が多くを磨き上げ、いくらかは使用そのものによって磨り減っていくだろう。 ただ、そこから切り出せるもの、彫り出せるものがありさえすればよい。
erit autem, si non ab initio tenuem nimium laminam duxerimus et quam caelatura altior rumpat.
そして、もし我々が最初から、あまりに薄すぎる板を引き伸ばさず、深い彫刻によって破れてしまうような板を作らなければ、切り出せるものは存在するであろう。
§2.4.8quod me de his aetatibus sentire minus mirabitur, qui apud Ciceronem legerit: volo enim se efferat in adolescente fecunditas.
私がこれらの年齢についてこのように考えていることに驚く人は、キケロの著作を読んだことがあれば、驚きを少なくするだろう。 「私は実際、若者において豊かさが溢れ出ることを望む」と。
quapropter in primis evitandus et in pueris praecipue magister aridus, non minus quam teneris adhuc plantis siccum et sine humore ullo solum.
それゆえ、乾燥した教師は真っ先に避けるべきであり、少年たちにおいては特にそうである。 それは、まだ柔らかい苗木にとって、乾燥した、水分の一切ない土壌を避けるべきであるのと同様である。
§2.4.9inde fiunt humiles statim et velut terram spectantes, qui nihil supra cotidianum sermonem attollere audeant.
そのような教師のもとから、少年たちはすぐに卑屈になり、あたかも地面を見つめるようになり、日常の会話を超えて自分を高めようとあえてしなくなる。
macies illis pro sanitate et iudicii loco infirmitas est, et dum satis putant vitio carere, in id ipsum incidunt vitium, quod virtutibus carent.
彼らにとって、痩せ細っていることが健康の代わりであり、判断力の代わりに弱さがある。 そして、欠点がないだけで十分であると考えているうちに、「美徳を欠いている」というまさにその欠点に陥るのである。
quare mihi ne maturitas quidem ipsa festinet, nec musta in lacu statim austera sint;
それゆえ、私にとっては、成熟そのものも急ぐべきではない。 また、搾り桶の中の葡萄の絞り汁がすぐに渋くなってはならない。
sic et annos ferent et vetustate proficient.
そうすれば、それらは歳月にも耐え、古くなるにつれて熟成していく(進歩する)だろう。
§2.4.10ne illud quidem quod admoneamus indignum est, ingenia puerorum nimia interim emendationis severitate deficere;
次のこと、すなわち、少年たちの才能は時として過度に厳しい添削によって萎縮してしまうということもまた、私たちが警告しておくべきことである。
nam et desperant et dolent et novissime oderunt et, quod maxime nocet, dum omnia timent, nihil conantur.
というのも、彼らは絶望し、苦しみ、最後には学問を憎むようになり、そして最も害となることには、すべてのことを恐れるあまり、何事も試みようとしなくなるからである。

語釈・文法注

  1. §2.4.1quas primas in docendo partes rhetorum putem — quasは疑問形容詞でpartesに係り、putem(接続法現在)とともに間接疑問節を形成してtradere incipiamの目的語となっている。primasはpartesに係る述語的な位置づけで「最初の(主要な)役割」の意味を表す。
  2. §2.4.2excepta qua in causis utimur — exceptaは完了分詞(女性単数奪格)で、関係節qua in causis utimurにおいて先行詞として想定されるnarratione(省略されている)と一致し、独立奪格(ablative absolute)を形成している。あるいはexcepta自体を前置詞的に用いて「〜を除いて」と解することもできる。
  3. §2.4.6sint licet illa non satis sicca interim ac severa — licetは譲歩の接続詞(元は非人称動詞)として用いられ、接続法現在sintを導いている。「たとえそれらが……であるとしても」を表す一般的な接続法譲歩節の用法である。
  4. §2.4.7illa mihi in pueris natura minimum spei dederit, in qua ingenium iudicio praesumitur — dederitは接続法完了で、潜在(可能)を表す(「最も少ない希望しか与えないだろう」)。また後続の関係節内にあるingenium iudicio praesumiturは「才能が判断力によって先取りされている(良識や判断力が未熟な才能を抑え込んでしまっている)」状態を意味する。
  5. §2.4.7sit modo unde excidi possit — sitは願望・条件(ただし制限的)を示す接続法現在。modo(〜でありさえすれば)を伴うことで「ただ〜がありさえすればよい」という制限条件を構成する。undeは関係副詞で、possit(接続法現在)を伴う関係節を導く。

この箇所を引用する

クインティリアヌス, 弁論家の教育 §2.4.1-2.4.10. Humanitext Reader, https://reader.humanitext.ai/text/urn:cts:latinLit:phi1002.phi001.humanitext-lat2:2.4.1-2.4.10

AIによる草稿訳である旨と閲覧日を添えてください。

訳文・注・要旨はAIによる草稿で、読者の指摘により改訂されています。