Humanitext Reader

クインティリアヌス · 弁論家の教育 §2.13.1-2.13.17

修辞学の規則の限界と状況に応じた判断力

53 / 366 箇所 · ラテン語

要旨

クインティリアヌスは、修辞学において不変で機械的な規則を強要する教条主義を批判し、将軍の戦術や様々な美術品の構図を例に挙げて、状況に合わせて対処する柔軟な判断力(consilium)の重要性を強調する。

§2.13.1nemo autem a me exigat id praeceptorum genus, quod est a plerisque scriptoribus artium traditum, ut quasi quasdam leges inmutabili necessitate constrictas studiosis dicendi feram: utique prooemium et id quale, proxima huic narratio, quae lex deinde narrandi, propositio post hanc vel, ut quibusdam placuit, excursio, tum certus ordo quaestionum ceteraque, quae, velut si aliter facere fas non sit, quidam tanquam iussi sequuntur.
しかし、誰も私に、多くの技術書の執筆者たちによって伝授されてきたような種類の規則を要求してはならない。 あたかも私が、弁論を志す人々に、不変の必要性によって縛られたある種の法則を提示するかのように、すなわち、何はともあれ序論があるべきで、それはどのようなものであるべきか、その次には叙述が、次いで叙述の法則が、その後に提示が、あるいは一部の人々が好んだように、脱線が、その後に問題の確固たる順序、その他諸々の事柄が、あたかも命令されたかのように一部の人々がそれに従うところの、他のやり方で行うことが許されないかのような事柄を提示することを要求してはならない。
§2.13.2erat enim rhetorice res prorsus facilis ac parva, si uno et brevi praescripto contineretur;
なぜなら、もし修辞学が単一の短い規定に含まれるものであるなら、それはまったく容易で小さな事柄であっただろう。
sed mutantur pleraque causis, temporibus, occasione, necessitate.
しかし、大半のことは、訴訟事件、時代、機会、必要性によって変化する。
atque ideo res in oratore praecipua consilium est, quia varie et ad rerum momenta convertitur.
それゆえに、弁論家において最も重要なものは判断力であり、なぜなら、それは多様に、かつ事態の局面に適応して向けられるからである。
§2.13.3quid si enim praecipias imperatori, quotiens aciem instruat, derigat frontem, cornua utrinque promoveat, equites pro cornibus locet? erit haec quidem rectissima fortasse ratio, quotiens licebit;
もし、将軍に対して、戦列を整えるたびに、前線を整え、両翼を前に進め、騎兵を翼の前に配置せよと命令するとしたらどうなるか。 これは、それが許されるときには、おそらく最も正しい方法であろう。
sed mutabitur natura loci, si mons occurret, si flumen obstabit, collibus, silvis, asperitate alia prohibebitur;
しかし、もし山が現れたり、川が立ちふさがったりすれば、土地の性質によって変更されるであろうし、丘や森、その他の険しさによって妨げられるであろう。
§2.13.4mutabit hostium genus, mutabit praesentis condicio discriminis;
敵の種類も変わるだろうし、目の前の危機の状況も変わるだろう。
nunc acie directa nunc cuneis, Nunc auxiliis nunc legione pugnabitur, nonnunquam terga etiam dedisse simulata fuga proderit.
ある時は整えられた戦列で、ある時は楔形陣で、ある時は補助兵で、ある時はレギオンで戦われるだろうし、時には、偽装退却によって背中を向けたことさえも有益となるだろう。
§2.13.5ita prooemium necessarium an supervacuum, breve an longius, ad iudicem omni sermone derecto an aliquando averso per aliquam figuram dicendum sit, constricta an latius fusa narratio, continua an divisa, recta an ordine permutato, causae docebunt.
このように、序論が必要か不要か、短いか長いか、すべての談話を裁判官に直接向けるべきか、あるいは時には何らかの修辞技法によってそらすべきか、叙述は緊密であるべきか、より広く引き伸ばされるべきか、連続しているべきか分割されているべきか、直截的であるべきか順序を入れ替えるべきかは、訴訟事件が教えてくれるだろう。
itemque de quaestionum ordine, cum in eadem controversia aliud alii parti prius quaeri frequenter expediat.
同様に、問題の順序についても、同じ争点において、ある時はこちらの当事者にとって、ある時はあちらの当事者にとって、別のことを先に問うことがしばしば有益であるからである。
§2.13.6neque enim rogationibus plebisve scitis sancta sunt ista praecepta, sed hoc quidquid est utilitas excogitavit.
なぜなら、それらの規則は平民会の提案や決議によって神聖化されているわけではなく、これがいかなるものであれ、実用性が考案したものだからである。
§2.13.7non negabo autem sic utile esse plerumque, alioqui nec scriberem;
しかし、大抵はそのようにすることが有益であることを、私は否定しない。 そうでなければ、私もこの本を書いてはいないだろう。
verum, si eadem illa nobis aliud suadebit utilitas, hanc relictis magistrorum auctoritatibus sequemur.
しかし、もし同じ実用性が、私たちに別のことを勧めるならば、私たちは教師たちの権威を捨てて、これに従うだろう。
§2.13.8equidem id maxime praecipiam ac repetens iterumque iterumque monebo: res duas in omni actu spectet orator, quid deceat et quid expediat.
実に、私はこのことを最も強く命令し、繰り返し何度も警告しよう。 弁論家はあらゆる行動において、何がふさわしいか、何が有益かという二つの事柄に注目すべきである。
expedit autem saepe mutare ex illo constituto traditoque ordine aliqua et interim decet, ut in statuis atque picturis videmus variari habitus, vultus, status.
しかし、あの定められ伝授された順序からいくつかの事柄を変更することがしばしば有益であり、また時にはそれがふさわしい。 それは、私たちが彫像や絵画において、衣服、容貌、姿勢が多様に変化させられているのを見るのと同様である。
nam recti quidem corporis vel minima gratia est;
なぜなら、真っ直ぐな身体の優美さは、実に最小限のものだからである。
§2.13.9nempe enim adversa sit facies et demissa brachia et iuncti pedes et a summis ad ima rigens opus.
というのも、顔は正面を向き、腕は垂れ下がり、足は揃えられ、頭からつま先まで硬直した作品になってしまうからである。
flexus ille et, ut sic dixerim, motus dat actum quendam et adfectum.
あの屈曲や、そう言ってよければ、動きこそが、ある種の生気と感情を与えるのである。
ideo nec ad unum modum formatae manus et in vultu mille species.
それゆえ、手も一つの形に整えられているわけではなく、顔には千もの表情がある。
§2.13.10cursum habent quaedam et impetum, sedent alia vel incumbunt;
あるものは走る勢いを持っており、他のものは座り、あるいは寄りかかっている。
nuda haec, illa velata sunt, quaedam mixta ex utroque.
これらは裸であり、あれらは服をまとっており、あるものは両者が混ざり合っている。
quid tam distortum et elaboratum quam est ille discobolos Myronis? si quis tamen, ut parum rectum, improbet opus, nonne ab intellectu artis abfuerit, in qua vel praecipue laudabilis est ipsa illa novitas ac difficultas?
マイロンのあの『円盤投げ』ほど、ねじれ、精巧に作られたものがあるだろうか。 しかし、もし誰かが、直立していないという理由でその作品を非難するなら、その人は芸術の理解からかけ離れているのではないか。 その芸術においては、まさにあの新奇さと困難さ自体が、特に称賛に値するのである。
§2.13.11quam quidem gratiam et delectationem adferunt figurae, quaeque in sensibus quaeque in verbis sunt;
これと同じ優美さと喜びを、思考の修辞技法や言葉の修辞技法がもたらす。
mutant enim aliquid a recto atque hanc prae se virtutem ferunt, quod a consuetudine vulgari recesserunt.
なぜなら、それらは通常の形態から何かを変更し、一般的な習慣から離れているという長所をはっきりと示しているからである。
§2.13.12habet in pictura speciem tota facies;
絵画においては、顔全体が美しさを持つ。
Apelles tamen imaginem Antigoni latere tantum altero ostendit, ut amissi oculi deformitas lateret.
しかし、アペレスはアンティゴノスの肖像を片方の側面だけで描き、失われた目の醜さが隠れるようにした。
quid? non in oratione operienda sunt quaedam, sive ostendi non debent sive exprimi pro dignitate non possunt?
どうだろうか。 弁論においても、示すべきでない、あるいは威厳をもって表現することができないために、隠されるべき事柄があるのではないか。
§2.13.13ut fecit Timanthes, opinor, Cythnius in ea tabula, qua Coloten Teium vicit.
キトノス島出身のティマンテスが、テオス島出身のコロテスに打ち勝ったあの絵画において、私自身の考えでは、まさに行ったように。
nam cum in Iphigeniae immolatione pinxisset tristem Calchantem, tristiorem Vlixem, addidisset Menelao, quem summum poterat ars efficere, maerorem, consumptis adfectibus, non reperiens, quo digne modo patris vultum posset exprimere, velavit eius caput et suo cuique animo dedit aestimandum.
なぜなら、イピゲネイアの生贄の場面において、悲しむカルカスを描き、より悲しむウリクセスを描き、芸術が表現しうる最高の悲哀をメネラオスに付け加えた後、あらゆる感情を使い果たしてしまい、父親の顔をいかにしてふさわしく表現できるか見出せなかったため、彼はその頭部を覆い、観る者それぞれの心に推し量るゆとりを与えたからである。
§2.13.14nonne huic simile est illud Sallustianum, nam de Carthagine tacere satius puto quam parum dicere? propter quae mihi semper moris fuit, quam minime alligare me ad praecepta, quae καθολικά vocitant, id est (ut dicamus quomodo possumus) universalia vel perpetualia.
あのサッルスティウスの言葉、「カルタゴについては、不十分に語るよりは沈黙している方が勝っていると思う」は、これと似ているのではないか。 これらの理由から、人々が「カトリカ」と呼ぶ規則、すなわち(私たちができる方法で言うなら)普遍的な、あるいは恒久的な規則に、私自身をできる限り縛り付けないことが、私にとって常に習慣であった。
raro enim reperitur hoc genus, ut non labefactari parte aliqua et subrui possit.
なぜなら、どこか一部において揺るがされ、崩されないでいられるような種類のものは、滅多に見出されないからである。
§2.13.15sed de his plenius suo quidque loco tractabimus.
しかし、これらについては、それぞれの適切な場所でより詳しく扱うことにしよう。
interim nolo se iuvenes satis instructos, si quem ex his, qui breves plerumque circumferuntur, artis libellum edidicerint, et velut decretis technicorum tutos putent.
差し当たり、若者たちが、一般に出回っているあの短い技術書の小冊子のどれか一冊を暗記したからといって、自分たちが十分に指導されたと考えたり、あたかも専門家たちの決定によって安全であると考えたりすることを、私は望まない。
multo labore, assiduo studio, varia exercitatione, plurimis experimentis, altissima prudentia, praesentissimo consilio constat ars dicendi.
弁論の技術は、多大な労苦、絶えざる研究、多様な練習、非常に多くの試み、極めて深い思慮、そしてこの上なく機敏な判断力から成り立っているのである。
§2.13.16sed adiuvatur his quoque, si tamen rectam viam, non unam orbitam monstrent;
しかし、それらによってもまた助けられる。 ただし、それらが真っ直ぐな道を示すのであって、単一の轍を示すのではない限りにおいてである。
a qua declinare qui crediderit nefas, patiatur necesse est illam per funes ingredientium tarditatem.
そこからそれることを罪悪であると信じる者は、あの綱渡りをする者たちの遅さを甘んじて受け入れる必要がある。
itaque et stratum militari labore iter saepe deserimus compendio ducti;
それゆえ、私たちは、近道に導かれて、軍隊の労苦によって舗装された道路をもしばしば外れる。
et, si rectum limitem rupti torrentibus pontes inciderint, circumire cogemur, et, si ianua tenebitur incendio, §2.13.17per parietem exibimus.
また、もし急流によって壊された橋が真っ直ぐな道を遮るなら、私たちは迂回せざるを得ない。 そして、もし門が火災によって塞がれているなら、壁を破って外に出るだろう。
late fusum opus est et multiplex et prope cotidie novum, et de quo nunquam dicta erunt omnia.
広く広がり、多様で、ほとんど日々新しく、それについてすべてのことが語り尽くされることは決してないものである。
quae sint tamen tradita, quid ex his optimum, et si qua mutari, adiici, detrahi melius videbitur, dicere experiar.
しかしながら、どのような事柄が伝承されているのか、それらのうち何が最善であるのか、そして、もし変更、追加、削除することがより良く思われる点があるなら、それについて述べることを試みよう。

語釈・文法注

  1. §2.13.1ut quasi quasdam leges inmutabili necessitate constrictas studiosis dicendi feram — exigat の目的語となる名詞節。ut は目的や結果のほか、ここでは要求(exigo)の内容を説明する名詞節を導いている。studiosis dicendi は与格で「弁論を志す人々(学習者)に」の意。
  2. §2.13.2erat enim rhetorice res prorsus facilis ac parva, si uno et brevi praescripto contineretur — 反実仮想の条件文。条件節(si 節)は接続法未完了過去(contineretur)であるが、帰結節は直説法未完了過去(erat)が用いられている。これは、もし条件が満たされていれば「実際に極めて容易なものであったはずだ」という強い確信や既定の事実を際立たせる修辞的表現である。
  3. §2.13.8recti quidem corporis vel minima gratia est — rectus の二重の意味に注目。rectus は文脈上「真っ直ぐな、直립한」という美術作品における物理的な姿勢を指すと同時に、弁論術における「(規則に忠実で)真っ直ぐな、型通りの」という抽象的な意味を掛け合わせている。
  4. §2.13.13velavit eius caput et suo cuique animo dedit aestimandum — dedit は aestimandum(動形容詞 / ゲルンディウム的形容詞)を伴って目的を表す。「(絵を観る)各人の心に推し量るために与えた」の意。eius は父親アガメムノンを指す。

この箇所を引用する

クインティリアヌス, 弁論家の教育 §2.13.1-2.13.17. Humanitext Reader, https://reader.humanitext.ai/text/urn:cts:latinLit:phi1002.phi001.humanitext-lat2:2.13.1-2.13.17

AIによる草稿訳である旨と閲覧日を添えてください。

訳文・注・要旨はAIによる草稿で、読者の指摘により改訂されています。