§2.10.1in his primis operibus, quae non ipsa parva sunt sed maiorum quasi membra atque partes, bene instituto atque exercitato iam fere tempus appetet aggrediendi suasorias iudicialesque materias;
これら初期の課題(それ自体決して小さなものではなく、より大きな課題のいわば成員であり部分であるのだが)において十分に指導され訓練された者にとって、勧告的および裁判的な主題に取り組む時期が、いよいよほぼ近づいてくるだろう。
quarum antequam viam ingredior, pauca mihi de ipsa ratione declamandi dicenda sunt, quae quidem ut ex omnibus novissime inventa ita multo est utilissima.
それらの道に入る前に、私はデクラマティオ(演習弁論)そのものの方式について少し語らねばならない。 それは実に、すべての訓練法の中で最も新しく考案されたものであるが、それだけにまた、群を抜いて最も有用なものである。
§2.10.2nam et cuncta illa, de quibus diximus, in se fere continet, et veritati proximam imaginem reddit, ideoque ita est celebrata, ut plerisque videretur ad formandam eloquentiam vel sola sufficere.
なぜなら、それは私たちが述べてきたすべてのことをほとんどそのうちに含んでおり、かつ真実に最も近い似姿を再現するからであり、それゆえ、非常に広く行われてきたので、多くの人々には、弁論術を形成するためにはそれだけでも十分であると思われるほどであった。
neque enim virtus ulla perpetuae duntaxat orationis reperiri potest, quae non sit cum hac dicendi meditatione communis.
実際、一貫した演説におけるいかなる長所も、この弁論の練習と共通でないものは見出しえないからである。
§2.10.3eo quidem res ista culpa docentium reccidit, ut inter praecipuas quae corrumperent eloquentiam causas licentia atque inscitia declamantium fuerit.
実に、そのことは教師たちの過失によって、弁論術を台無しにする主要な原因の中にデクラマティオを行う者たちの放縦と無知が含まれるという状態にまで堕ちてしまった。
sed eo, quod natura bonum est, bene uti licet.
しかし、本性上良いものであるものを、良く用いることは許されている。
§2.10.4sint ergo et ipsae materiae, quae fingentur, quam simillimae veritatis, et declamatio, in quantum maxime potest, imitetur eas actiones, in quarum exercitationem reperta est.
したがって、構想される主題それ自体も、できる限り真実に酷似したものであるようにし、デクラマティオも、できる限りにおいて、それが訓練のために考案されたところの実際の訴訟活動を模倣するようにしよう。
§2.10.5nam magos et pestilentiam et responsa et saeviores tragicis novercas aliaque magis adhuc fabulosa frustra inter sponsiones et interdicta quaeremus.
なぜなら、魔法使いや疫病、神託、悲劇の登場人物よりも残酷な継母、その他さらに架空の事柄を、保証金や仮処分の間に探そうとしても無駄だからである。
quid ergo? nunquam haec supra fidem et poetica, ut vere dixerim, themata iuvenibus tractare permittamus, ut exspatientur et gaudeant materia et quasi in corpus eant?
ではどうなのか? 信じがたいような、そして真実を言えば詩的なこれら主題を、若者たちに扱わせることを決して許すべきではないのだろうか。 彼らが自由に飛び回り、素材を楽しみ、いわば十分な体格を得るようにするために?
§2.10.6erit optimum;
それは非常に良いことであろう。
sed certe sint grandia et tumida, non stulta etiam et acrioribus oculis intuenti ridicula: ut, si iam cedendum est, impleat se declamator aliquando, dum sciat, ut quadrupedes, cum viridi pabulo distentae sunt, sanguinis detractione curantur et sic ad cibos viribus conservandis idoneos redeunt, ita sibi quoque tenuandas adipes, et quidquid humoris corrupti contraxerit, emittendum, si esse sanus ac robustus volet.
しかし、それらは確かに壮大で豊かなものであるべきで、愚かで、より鋭い目で見つめる者にとって滑稽なものであるべきではない。 そうすれば、もし譲歩せねばならぬとしても、デクラマティオを行う者はいつかは自分を十分に満たすことができる。 ただし、四足獣が青草で腹が膨れ上がったとき、瀉血によって治療され、そうして体力を維持するのに適した食物に戻るように、自分にとっても、健康で強健でありたいと望むなら、脂肪を減らさねばならず、蓄積したどんな腐った体液も排出しなければならないということを知っている限りにおいてである。
alioqui tumor ille inanis primo cuiusque veri operis conatu deprehendetur.
さもなければ、その虚しい腫れは、実際の仕事の最初の試みにおいて見破られてしまうだろう。
§2.10.7totum autem declamandi opus qui diversum omni modo a forensibus causis existimant, ii profecto ne rationem quidem, qua ista exercitatio inventa sit, pervident.
しかし、デクラマティオの活動全体が、法廷の訴訟事件とはあらゆる点で異なっていると考えている人々は、実に、その訓練が考案されたところの根拠すら見通してはいないのである。
§2.10.8nam si foro non praeparat, aut scenicae ostentationi aut furiosae vociferationi simillimum est.
なぜなら、もしそれが法廷に向けて準備させるものでないならば、それは演劇的な誇示、あるいは狂気じみた大声でのわめき立てに極めて類似したものとなるからである。
quid enim attinet iudicem praeparare, qui nullus est;
実際、存在もしない裁判官を準備させることに何の意味があるだろうか。
narrare, quod omnes sciant falsum;
誰もが虚像であると知っていることを語ることに、何の意味があるだろうか。
probationes adhibere causae, de qua nemo sit pronuntiaturus? et haec quidem otiosa tantum;
誰も判決を下すはずのない事件に対して、論証を提示することに何の意味があるだろうか。 そしてこれらは単に無駄なことにすぎない。
adfici vero et ira vel luctu permovere, cuius est ludibrii, nisi quibusdam pugnae simulacris ad verum discrimen aciemque iustam consuescimus?
しかし、感情を揺さぶられ、怒りや哀しみによって感動させることは、どれほどの物笑いの種となることか、もし私たちが、一種の戦闘の擬似演習によって、実際の危機や本物の戦闘の隊列に慣れようとしていないのであるならば。
§2.10.9nihil ergo inter forense genus dicendi atque hoc declamatorium intererit? si profectus gratia dicimus, nihil.
では、法廷の弁論ジャンルと、このデクラマティオのそれとの間には、何の違いもないのだろうか? もし私たちが進歩のために練習するのであれば、何の違いもない。
utinamque adiici ad consuetudinem posset, ut nominibus uteremur, et perplexae magis et longioris aliquando actus controversiae fingerentur, et verba in usu cotidiano posita minus timeremus, et iocos inserere moris esset;
そして、名前を用いること、より複雑で時にはより長い展開を伴う争論が構想されること、日常的に用いられている言葉を私たちがそれほど恐れないこと、冗談を差し挟むことが慣習となることが、習慣に加えられ得たなら良いのだが。
quae nos, quamlibet per alia in scholis exercitati simus, tirones in foro inveniunt.
これらは、私たちが学校で他の点においてどれほど訓練されていようとも、法廷に入ったときに私たちを新兵にしてしまうのである。
§2.10.10si vero in ostentationem comparetur declamatio, sane paulum aliquid inclinare ad voluptatem audientium debemus.
しかし、もしデクラマティオが誇示のために用意されるのであれば、私たちは確かに、聴衆の快楽へといくらか傾けるべきである。
§2.10.11nam et in iis actionibus, quae in aliqua sine dubio veritate versantur, sed sunt ad popularem aptatae delectationem, quales legimus panegyricos, totumque hoc demonstrativum genus, permittitur adhibere plus cultus omnemque artem, quae latere plerumque in iudiciis debet, non confiteri modo sed ostentare etiam hominibus in hoc advocatis.
なぜなら、疑いなく何らかの真実に関わってはいるものの、民衆の歓楽に適合させられているような演説活動においても(私たちが読む祝辞や、この顕彰・叙述のジャンル全体がそうであるように)、より多くの装飾を施すことが許されており、かつ、裁判においては大抵の場合隠されているべきすべての技術を、ただ認めるだけでなく、まさにこのために呼び集められた人々に対して誇示することさえも許されているからである。
§2.10.12quare declamatio, quoniam est iudiciorum consiliorumque imago, similis esse debet veritati;
それゆえ、デクラマティオは、裁判や諮問の似姿であるからには、真実に似ていなければならない。
quoniam autem aliquid in se habet ἐπιδεικτικόν nonnihil sibi nitoris assumere.
しかし他方で、そのうちに何らかの誇示的な要素を含んでいるからには、自分に少なからぬ輝きを取り入れるべきである。
§2.10.13quod faciunt actores comici, qui neque ita prorsus, ut nos vulgo loquimur, pronuntiant, quod esset sine arte, neque procul tamen a natura recedunt, quo vitio periret imitatio;
これは喜劇役者たちがやっていることである。 彼らは、私たちが日常的に話すのと全く同様にセリフを発するわけではなく(それは技術を欠くことになるからである)、しかし自然から遠く離れ去ることもない(その過失によって模倣が損なわれてしまうからである)。
sed morem communis huius sermonis decore quodam scenico exornant.
むしろ、この日常会話の習慣をある種の演劇的なふさわしさによって飾り立てるのである。
§2.10.14sic quoque aliqua nos incommoda ex iis, quas finxerimus, materiis consequentur, in eo praecipue, quod multa in iis relinquuntur incerta, quae sumimus ut videtur, aetates, facultates, liberi, parentes, urbium ipsarum vires, iura, mores, alia his similia;
このようにしてもなお、私たちが作り出す主題から、いくつかの不都合が私たちに生じることになる。 それは主として、主題の中で多くのことが不確定なまま残されるという点においてであり、それらを私たちは都合に合わせて仮定することになる。 すなわち、年齢、資力、子供たち、親たち、都市自体の力、法律、慣習、その他これらに類することなどである。
§2.10.15quin aliquando etiam argumentum ex ipsis positionum vitiis ducimus.
それどころか、時には前提条件そのものの欠陥から議論を導き出すことさえある。
sed haec suo quaeque loco.
しかし、これらはそれぞれしかるべき場所で扱おう。
quamvis enim omne propositum operis a nobis destinati eo spectet, ut orator instituatur, tamen, ne quid studiosi requirant, etiam si quid erit, quod ad scholas proprie pertineat, in transitu non omittemus.
というのも、私たちが意図する著作のすべての目的は、弁論家が教育されるという点に向けられているのではあるが、それでも、熱心な学習者たちが何かを求めて不足を感じることがないように、学校に特有のことであっても、通りすがりに見落とさずに言及しておくことにしよう。