§12.8.1proxima discendae causae ratio, quod est orationis fundamentum.
次は事件を理解する方法であり、これが弁論の基礎である。
neque enim quisquam ingenio tam tenui reperietur, qui, cum omnia quae sunt in causa diligenter cognoverit, ad docendum certe iudicem non sufficiat.
というのも、事件に関わるすべてのことを入念に理解したとき、少なくとも裁判官を説得するのに十分でないほどに、それほど貧弱な才能の持ち主は見出されないだろうからである。
§12.8.2sed eius rei paucissimis cura est.
しかし、このことに関心を持つ人はごくわずかである。
nam ut taceam de negligentibus, quorum nihil refert, ubi litium cardo vertatur, dum sint quae vel extra causam ex personis aut communi tractatu locorum occasionem clamandi largiantur, aliquos et ambitio pervertit, qui partim tanquam occupati semperque aliud habentes, quod ante agendum sit, pridie ad se venire litigatorem aut eodem matutino iubent, nonnunquam etiam inter ipsa subsellia didicisse se gloriantur;
というのも、怠慢な人々――彼らにとっては、訴訟の要点がどこにかかっていようがどうでもよく、ただ事件の外で、登場人物や一般的な論題の扱いから大声を張り上げる機会を与えてくれるものがありさえすればよいのであるが――については言及しないとしても、野心もまた一部の人々を誤らせており、彼らは、ある者はあたかも多忙であり、常に先に片付けるべき別の用事があるかのように装って、訴訟当事者に対し、前日かあるいは同じ日の朝に自分のところへ来るよう命じ、時には(法廷の)弁護席の真っ只中で事件を理解したのだと自慢することさえある。
§12.8.3partim iactantia ingenii, ut res cito accepisse videantur, tenere se et intelligere prius paene quam audiant mentiti, cum multa et diserte summisque clamoribus, quae neque ad iudicem neque ad litigatorem pertineant, decantaverunt, bene sudantes beneque comitati per forum reducuntur.
また別の者は、才能を誇示せんがために、事件を素早く把握したように見せようとして、ほとんど話を聞く前に対象を把握し理解していると嘘をつき、裁判官にも訴訟当事者にも関係のない多くのことを、雄弁に、そして大声でまくし立てた後、たっぷりと汗をかき、大勢のお供を従えてフォーラムを通って連れ帰られるのである。
§12.8.4ne illas quidem tulerim delicias eorum, qui doceri amicos suos iubent, quanquam minus mali est, si illi saltem recte discant recteque doceant.
私は、自らの友人たちに事件を学ばせる人々の、あの甘えをも容認するつもりはない。 もっとも、彼らが少なくとも正しく学び、正しく教えるのであれば、害はより少ないのであるが。
sed quis discet tam bene quam patronus? quomodo autem sequester ille et media litium manus et quidam interpres impendet aequo animo laborem in alienas actiones, cum dicturis tanti suae non sint?
しかし、擁護者自身ほどよく理解できる者が誰をいようか。 また、あの仲介者、訴訟の中間者、いわば通訳にすぎない者が、どうして他人の訴訟のために、落ち着いた心で労力を注ぎ込むだろうか。 実際に語る者たちにとってすら、自分自身の訴訟がそれほど重要に思われないというのに。
§12.8.5pessimae vero consuetudinis libellis esse contentum, quos componit aut litigator qui confugit ad patronum, quia liti ipse non sufficit, aut aliquis ex eo genere advocatorum, qui se non posse agere confitentur, deinde faciunt id quod est in agendo difficillimum.
しかし、概要書に満足しているというのは、極めて悪い習慣である。 その概要書を執筆するのは、自分自身では訴訟に対応できないために擁護者に逃げ込んできた訴訟当事者であるか、あるいは、自分たちには弁論を行う能力がないと認めながら、その後に弁論において最も困難なことを行う、あの種類の助力者たちなのである。
nam qui iudicare, quid dicendum, quid dissimulandum, quid declinandum, mutandum, fingendum etiam sit, potest, cur non sit orator, quando, quod difficilius est, oratorem facit?
なぜなら、何が語られるべきか、何が隠されるべきか、何を避けるべきか、変えるべきか、さらには捏造すべきかさえ判断できる者が、どうして弁論家であってはならないのか。 彼が、より困難なことである、弁論家を作り出すことを行っているというのに。
§12.8.6hi porro non tantum nocerent, si omnia scriberent uti gesta sunt.
さらに、もし彼らがすべてのことを事実通りに書くのであれば、彼らはそれほど害を及ぼすことはないだろう。
nunc consilium et colores adiiciunt et aliqua peiora veris, quae plerique cum acceperunt, mutare nefas habent et velut themata in scholis posita custodiunt.
だが実際には、彼らは計画や脚色、そして真実よりも悪いある種のことを付け加え、大部分の者はそれを受け取ると、変更することを罪悪とみなし、学校で提示された演習課題のように忠実に守るのである。
deinde deprehenduntur et causam, quam discere ex suis litigatoribus noluerunt, ex adversariis discunt.
その結果、彼らは不意を突かれ、自らの訴訟当事者から学ぶことを拒んだ事件を、敵対者から学ぶことになるのである。
§12.8.7liberum igitur demus ante omnia iis, quorum negotium erit, tempus ac locum, exhortemurque ultro, ut omnia quamlibet verbose et unde volent repetita ex tempore exponant.
したがって、私たちは何よりもまず、その一件を担当することになる人々(依頼人)に、自由な時間と場所を与え、さらに、どんなに冗長であっても、また自らが望むところから繰り返して、その都度すべてのことを説明するように自発的に促そう。
non enim tam obest audire supervacua quam ignorare necessaria.
というのも、余計なことを聞くことは、必要なことを知らないでいることほどには害にならないからである。