Humanitext Reader

クインティリアヌス · 弁論家の教育 §12.11.1-12.11.11

弁論家の引退の時期と退職後の知的活動

364 / 366 箇所 · ラテン語

要旨

弁論家が活動を終えて引退すべき判断基準と、退職後にふさわしい有意義な知的活動のあり方について論じる。さらに、良き人間にして技術に優れた弁論家を育成する教育的な困難と、それに立ち向かうべき心構えを説く。

§12.11.1his dicendi virtutibus usus orator ad iudiciis, consiliis, contionibus, senatu, ad omni denique officio boni civis finem quoque dignum et optimo viro et opere sanctissimo faciet, non quia prodesse unquam satis sit et illa mente atque illa facultate praedito non optandum operis pulcherrimi quam longissimum tempus, sed quia decet hoc quoque prospicere, ne quid peius, quam fecerit, faciat.
これらの弁論の徳を用いて、弁論家は裁判、諮問会議、民衆集会、元老院において、そして最後に良き市民のあらゆる義務において、最良の男にも、最も神聖な事業にもふさわしい、立派な終止符を打つだろう。 それは、役に立つことがいつか十分になるからではなく、またそのような精神と能力を備えた者にとって、この最も美しい事業の最も長い時間が望まれるべきではないからではなく、むしろ、自分がこれまで行ってきたことよりも悪いことを行わないように、このことにも配慮することがふさわしいからである。
§12.11.2neque enim scientia modo constat orator, quae augetur annis, sed voce, latere, firmitate;
なぜなら、弁論家は年齢とともに増す知識だけで成り立っているのではなく、声、肺活量、頑健さによっても成り立っているからである。
quibus fractis aut imminutis aetate seu valetudine cavendum est, ne quid ad oratore summo desideretur, ne intersistat fatigatus, ne quae dicet parum audiri sentiat, ne se quaerat priorem.
これらが年齢や健康状態によって挫かれ、あるいは衰えたときには、最高の弁論家において何か不足していると思われないように、彼が疲労して途中で立ち止まったり、自分の語ることが十分に聞き取られていないと感じたり、かつての自分を探し求めることがないように、警戒しなければならない。
§12.11.3vidi ego longe omnium, quos mihi cognoscere contigit, summum oratorem, Domitium Afrum valde senem, cotidie aliquid ex ea quam meruerat auctoritate perdentem, cum agente illo, quem principem fuisse quondam fori non erat dubium, alii, quod indignum videatur, riderent, alii erubescerent;
私は、自分が知る機会のあったすべての人々の中で遥かに最高の弁論家であったドミティウス・アフェルが、非常に老境に達して、自分が獲得していたあの権威から毎日何かを失っていくのを見た。 かつて法廷の第一人者であったことに疑いのなかった彼が弁護を行っている時に、ある人々は、見苦しいと思われたためであろうが、笑い、他の人々は赤面した。
quae occasio fuit de illo dicendi, malle eum deficere quam desinere.
これが、彼について「彼は辞めることよりも、力尽きることを望んでいる」と言われるきっかけとなった。
§12.11.4neque erant ilia qualiacunque mala sed minora.
そして、それらの欠点はどのようなものであれ些細なものではなかった。
quare antequam ad has aetatis veniat insidias, receptui canet et ad portum integra nave perveniet.
したがって、この年齢の罠に至る前に、彼は退却の合図を吹き、船を無傷のまま港へと到達させるべきである。
neque enim minores eum, cum id fecerit, studiorum fructus prosequentur.
なぜなら、そうしたとしても、学問の少なからぬ成果が彼に伴うだろうからである。
aut ille monumenta rerum posteris aut, ut L. Crassus ad libris Ciceronis destinat, iura quaerentibus reddet aut eloquentiae component artem aut pulcherrimis vitae praeceptis dignum os dabit.
彼は後世の人々のために歴史の記録を残すか、あるいは、キケロの著書の中でルキウス・クラッススが割り当てているように、法を求める人々に返答を与えるか、あるいは雄弁術の技術書を執筆するか、あるいは人生の最も美しい教えにふさわしい弁舌を与えるだろう。
§12.11.5frequentabunt vero eius domum optimi iuvenes more veterum et vere dicendi viam velut ex oraculo petent.
実に、優れた若者たちが古人の習慣に従って彼の家を頻繁に訪れ、神託を求めるかのように正しい語り方の道を求めるだろう。
hos ille formabit quasi eloquentiae parens, et ut vetus gubernator litora et portus et quae tempestatum signa, quid secundis flatibus, quid adversis ratio poscat, docebit, non humanitatis solum communi ductus officio, sed amore quodam operis.
彼は彼らを、いわば雄弁の親として形成し、老練な舵手のように、沿岸や港、嵐の兆候、順風や逆風において理性が何を要求するかを教えるだろう。 それは、人類愛という共通の義務に導かれるだけでなく、その仕事に対するある種の愛によってである。
nemo enim minui velit id, ad quo maximus fuit.
なぜなら、自分が最も偉大であった領域が衰退することを望む者は誰もいないからである。
§12.11.6quid porro est honestius quam docere quod optime scias? sic ad se Caelium deductum a patre Cicero profitetur; sic Pansam, Hirtium, Dolabellam ad morem praeceptoris exercuit cotidie dicens audiensque.
さらに、自分が最もよく知っていることを教えることほど、名誉なことがあろうか。 このようにして、キケロはカエリウスが父親によって自分のところに連れてこられたと公言しており、このようにして、彼はパンサ、ヒルティウス、ドラベッラを教師の流儀で、毎日語りかけ、また聞くことによって訓練した。
§12.11.7ac nescio an eum tum beatissimum credi oporteat fore, cum iam secretus et consecratus, liber invidia, procul contentionibus famam ad tuto collocarit et sentiet vivus eam, quae post fata praestari magis solet, venerationem et, quid apud posteros futurus sit, videbit.
そして、彼がその時こそ最も幸福であると信じられるべきではないだろうか。 すなわち、今や世俗から退いて神聖なものとされ、嫉妬から免れ、争いから遠く離れて、自分の名声を安全な場所に置き、生きながらにして、通常は死後に与えられることの多いあの尊敬を感じ、後世において自分がどのようになるかを見るであろうその時において。
§12.11.8conscius sum mihi, quantum mediocritate valui, quaeque antea scierim, quaeque operis huiusce gratia potuerim inquirere, candide me atque simpliciter ad notitiam eorum, si qui forte cognoscere voluissent, protulisse.
私は、自分の平凡な力の及ぶ限り、以前から知っていたこと、またこの著作のために探求し得たことを、もし偶然にも知りたいと望む人があれば、その人々の知識に供するために、率直かつ素直に提示したことを自覚している。
atque id viro bono satis est, docuisse quod scierit.
そして、良き人にとっては、自分が知っていることを教えたということで十分なのである。
§12.11.9vereor tamen, ne aut magna nimium videar exigere, qui eundem virum bonum esse et dicendi peritum velim, aut multa, qui tot artibus ad pueritia discendis morum quoque praecepta et scientiam iris civilis praeter ea, quae de eloquentia tradebantur, adiecerim, quique haec operi nostro necessaria esse crediderint, velut moram rei perhorrescant et desperent ante experimentum.
しかし私は、同じ人物が良き人であり、かつ語ることに熟達した者であることを望むために、あまりにも大きなことを要求しているように見えはしないか、あるいは、少年時代から学ぶべき非常に多くの技術に加えて、雄弁術について伝授される事柄以外に、道徳の教えや市民法の知識をも付け加えたために、多すぎることを要求しているように見えはしないかと恐れている。 また、これらが私たちの活動にとって必要不可欠であると信じる人々が、それを活動の遅延であるかのように恐れ、試みる前に絶望してしまうのではないかと。
§12.11.10qui primum renuntient sibi, quanta sit humani ingenii vis, quam potens efficiendi quae velit, cum maria transire, siderum cursus numerosque cognoscere, mundum ipsum paene dimetiri, minores, sed difficiliores artes potuerint.
彼らはまず、人間の才能の力がどれほど大きく、自分が望むことを成し遂げるのにどれほど強力であるかを、自らに思い知らせるべきである。 海を渡り、星々の軌道や数を認識し、世界そのものをほぼ測定することといった、より些細ではあるがより困難な技術を人間が成し遂げ得たのであるから。
tum cogitent, quantam rem petant, quamque nullus sit hoc proposito praemio labor recusandus.
次に彼らは、自分たちがどれほど偉大なものを求めているのか、そしてこの報奨が提示されている以上、いかなる労苦も拒まれるべきではないということを考えるべきである。
§12.11.11quod si mente conceperint, huic quoque parti facilius accedent, ut ipsum iter neque impervium neque saltem durum putent.
もし彼らがこのことを心に抱くなら、この部分にもより容易にアプローチし、その道自体が通り抜けられないものでも、少なくとも過酷なものでもないと考えるようになるだろう。
nam id, quod prius quodque maius est, ut boni viri simus, voluntate maxime constat;
なぜなら、より先であり、より重大なこと、すなわち私たちが良き人であるということは、主に意志にかかっているからである。
quam qui vera fide induerit, facile eas, quae virtutem docent, artes accipiet.
この意志を真の信頼をもって身にまとう者は、徳を教える技術を容易に受け入れるだろう。

語釈・文法注

  1. 12.11.1non quia prodesse unquam satis sit et illa mente atque illa facultate praedito non optandum operis pulcherrimi quam longissimum tempus, sed quia — 原因を表す接続詞 quia が導く並列構造。non quia... (〜だからではなく、また〜だからではない)と、sed quia... (そうではなく〜だからである)の対比。optandum は受動未来分詞(動形容詞)で、praedito(奪格)に係る形容詞的用法、または est が省略された叙述用法として「望まれるべきではない」という意味を表す。
  2. 12.11.3cum agente illo, quem principem fuisse quondam fori non erat dubium, alii, quod indignum videatur, riderent, alii erubescerent — cum は時または原因(「〜のときに」「〜なので」)を表す接続詞で、接続法 riderent, erubescerent を支配する。agente illo は独立奪格(ablative absolute)で、「彼が(法廷で弁護を)行っている時に」の意味。quem... dubium は主節の illo を先行詞とする関係節で、fuisse は対格不定詞構文(AcI)の不定詞。
  3. 12.11.9qui eundem virum bonum esse et dicendi peritum velim... qui tot artibus... adiecerim — 関係代名詞 qui が導く節が、接続法 velim および adiecerim を伴うことで、叙述的な因果関係(「〜するような私であるから」「〜した私であるから」)を表している。主節の動詞 vereor に対する理由・背景を説明する。
  4. 12.11.11quam qui vera fide induerit — 関係代名詞の結合(relative connection)。女性単数対格の quam は前文の voluntate(女性単数奪格)を指す。qui はこの関係節の中の主語であり、「この意志を(vera fide をもって)身にまとう者は誰でも」という普遍的関係節を形成している。induerit は完了接続法または未来完了直説法。

この箇所を引用する

クインティリアヌス, 弁論家の教育 §12.11.1-12.11.11. Humanitext Reader, https://reader.humanitext.ai/text/urn:cts:latinLit:phi1002.phi001.humanitext-lat2:12.11.1-12.11.11

AIによる草稿訳である旨と閲覧日を添えてください。

訳文・注・要旨はAIによる草稿で、読者の指摘により改訂されています。