Humanitext Reader

クインティリアヌス · 弁論家の教育 §12.10.70-12.10.80

文体の適切な使い分けと中庸による弁論の完成

363 / 366 箇所 · ラテン語

要旨

弁論家は状況や演説の箇所に応じて多様な文体を使い分けるべきであり、大衆受けするだけの堕落した文体を排し、不断の修練を経て、中庸の節度のもとで容易にかつ完璧に語る境地に達するべきであることを論じる。

§12.10.70nam ut non eodem modo pro reo capitis et in certamine hereditatis et de interdictis ac sponsionibus et de certa credita dicet, sententiarum quoque in senatu et contionum et privatorum consiliorum servabit discrimina, multa ex differentia personarum, locorum temporumque mutabit, ita in eadem oratione aliter concitabit, aliter conciliabit, non ex iisdem haustibus iram et misericordiam petet, alias ad docendum alias ad movendum adhibebit artes.
なぜなら、死刑に直面する被告人のため、遺産争いにおいて、また禁止命令や正式誓約に関して、そして確実な貸付金に関して、彼が同じ方法で語ることがないのと同様に、元老院での意見表明、民衆集会、私的な助言の区別もまた維持し、人、場所、時間の違いから多くのことを変更するだろうし、そのように、同一の演説においても、ある時は奮い立たせ、ある時は和らげ、同じ汲み取り口から怒りと哀れみを求めることはせず、ある時は教えるため、またある時は動かすための技術を、それぞれ使い分けるだろうからである。
§12.10.71non unus color prooemii, narrationis, argumentorum, egressionis, perorationis servabitur.
導入、叙述、論証、余談、結語に、単一の色が保たれることはないだろう。
dicet idem graviter, severe, acriter, vehementer, concitate, copiose, amare, comiter, remisse, subtiliter, blande, leniter, dulciter, breviter, urbane, non ubique similis, sed ubique par sibi.
同じ人物が、重々しく、厳格に、鋭く、激しく、興奮して、豊かに、辛辣に、親切に、緩やかに、緻密に、甘く、穏やかに、心地よく、簡潔に、洗練されて語るだろうが、いたるところで同じようであるわけではなく、いたるところで自分自身に釣り合っているだろう。
§12.10.72sic fiet cum id, propter quod maxime repertus est usus orationis, ut dicat utiliter et ad efficiendum quod intendit potenter, tum laudem quoque nec doctorum modo sed etiam vulgi consequatur.
このようにして、演説の有用性が最も見出された理由であるところのもの、すなわち有益に、かつ自分が意図することを強力に達成するように語るということを彼が達成するとき、専門家のみならず大衆の称賛をも獲得することになるだろう。
§12.10.73falluntur enim plurimum, qui vitiosum et corruptum dicendi genus, quod aut verborum licentia exultat aut puerilibus sententiolis lascivit aut immodico tumore turgescit aut inanibus locis bacchatur aut casuris, si leviter excutiantur, flosculis nitet aut praecipitia pro sublimibus habet aut specie libertatis insanit, magis existimant populare atque plausibile.
なぜなら、言葉の放縦さによって跳ね回るか、子供っぽい稚拙な警句によってふざけるか、過度な誇大さによって膨れ上がるか、空虚な共通概念によって狂乱するか、あるいは、軽く揺さぶられればすぐに落ちてしまうような徒花によって輝くか、危険な絶壁を崇高なものと見なすか、あるいは自由の見せかけによって狂気を見せるような、欠陥があり堕落した語り方のスタイルを、より大衆的で拍手喝采に値するものだと見なす人々は、大いに誤っているからである。
quod quidem placere multis nec infitior nec miror.
これが多くの人に好まれていることを、私は否定もしないし、不思議にも思わない。
§12.10.74Est enim iucunda auribus ac favorabilis qualiscunque eloquentia et ducit animos naturali voluptate vox omnis, neque aliunde illi per fora atque aggerem circuli;
なぜなら、どのようなものであれ雄弁は耳に心地よく、好意的に受け止められるものであり、また、あらゆる声は自然な快感によって人々の心を惹きつけるからである。 広場や土手のあちこちにできる野次馬の集まりも、それ以外の理由から生じるのではない。
quo minus mirum est, quod nulli non agentium parata vulgi corona est.
それゆえ、演説を行う者の誰に対しても、大衆の取り巻きが常に用意されていることは、ちっとも不思議ではない。
§12.10.75ubi vero quid exquisitius dictum accidit auribus imperitorum, qualecunque id est, quod modo se ipsi posse desperent, habet admirationem, neque immerito;
しかし、何か少しでも精妙に語られたことが、無学な人々の耳に届くとき、それがどのようなものであれ、ただ彼ら自身にはそれができないと諦めるようなものであれば、感嘆を呼び起こす。 そしてそれも理由のないことではない。
nam ne illud quidem facile est.
なぜなら、そのようなことでさえ容易ではないからである。
sed evanescunt hac atque emoriuntur comparatione meliorum, ut lana tincta fuco citra purpuras placet; at si contuleris Tyriae eam lacernae, conspectu melioris obruatur, ut Ovidius ait.
しかし、これらは、より優れたものとの比較によって消え去り、息絶えてしまう。 それは、偽の染料で染められた羊毛が、本物の紫に及ばないうちは好まれるが、もしそれをテュロスの外套と比較するならば、オウィディウスが言うように、より優れたものの外観によって圧倒されてしまうのと同様である。
§12.10.76si vero iudicium his corruptis acrius adhibeas ut fucinis sulfura, iam illum, quo fefellerant, exuant mentitum colorem et quadam vix enarrabili foeditate pallescant.
しかし、もしこれら堕落したものに対して、偽の染物に硫黄を用いるように、より厳しい吟味を適用するならば、彼らが人々を騙していたあの偽りの色彩をたちまち脱ぎ捨て、言葉に表しがたい一種の醜さによって青ざめるだろう。
lucent igitur haec citra solem, ut quaedam exigua animalia igniculi videntur in tenebris.
したがって、これらは太陽のないところでは輝くのであり、それは暗闇の中でいくつかの小さな生き物が小さな火のように見えるのと同じである。
denique mala multi probant, nemo improbat bona.
要するに、悪いものを多くの人が認めることはあっても、良いものを非難する人は誰もいないのである。
§12.10.77neque vero omnia ista, de quibus locuti sumus, orator optime tantum sed etiam facillime faciet.
また、私たちが語ってきたこれらすべてのことを、優れた弁論家は最善の方法で行うだけでなく、最も容易に行うだろう。
neque enim vim summam dicendi et os admiratione dignum infelix usque ad ultimum sollicitudo persequitur, quae oratorem macerat et coquit aegre verba vertentem et perpendendis coagmentandisque eis intabescentem.
なぜなら、最高の弁論の力、そして感嘆に値する弁舌に、惨めな心配事が最後まで付きまとうことはないからである。 その心配事は、言葉を苦労して選び、それらを比較検討し結合することに衰弱していく弁論家を、苦しめ、じりじりと焦がすものである。
§12.10.78nitidus ille et sublimis et locuples circumfluentibus undique eloquentiae copiis imperat.
あの輝かしく、崇高で、豊かな弁論家は、あらゆる方向から流れ込んでくる雄弁の豊かさを支配している。
desinit enim in adversa niti, qui pervenit in summum.
なぜなら、頂上へと到達した者は、逆風に抗して努力することをやめるからである。
scandenti circa ima labor est; ceterum quantum processeris, mollior clivus ac laetius solum.
ふもとのあたりを登っている者にとっては苦労があるが、進めば進むほど、坂は緩やかになり、土地は豊かになる。
§12.10.79et si haec quoque iam lenius supina perseverantibus studiis evaseris, inde fructus illaborati offerunt sese et omnia sponte proveniunt;
そして、もし絶えざる学習によって、今やより緩やかに傾斜したこれらの場所をも乗り越えるならば、そこからは、労せずして得られる果実が自らを提供し、すべてのものが自ずから生じるだろう。
quae tamen cotidie nisi decerpantur, arescunt.
しかし、これらは毎日摘み取られなければ、枯れてしまう。
sed et copia habeat modum, sine quo nihil nec laudabile nec salutare est, et nitor ille cultum virilem et inventio iudicium.
しかし、豊かさもまた節度を持つべきであり、それなしには何ものも称賛に値せず、有益でもない。 また、あの輝きは男らしい飾りを、そして、発想は判断を持つべきである。
§12.10.80sic erunt magna non nimia, sublimia non abrupta, fortia non temeraria, severa non tristia, gravia non tarda, laeta non luxuriosa, iucunda non dissoluta, grandia non tumida.
このようにして、偉大なものは過度ではなく、崇高なものは険しくならず、力強いものは無謀ではなく、厳格なものは陰鬱ではなく、重厚なものは遅鈍ではなく、華やかなものは放縦ではなく、心地よいものはだらしなくならず、壮大なものは誇大とはならないだろう。
similis in ceteris ratio est ac tutissima fere per medium via, quia utriusque ultimum vitium est.
他のすべてのことにおいても同様の理があり、最も安全な道はほぼ中間を通るものである。 なぜなら、両極端の果ては欠陥だからである。

語釈・文法注

  1. 12.10.70nam ut non eodem modo ... dicet, ... servabit discrimina, ... mutabit, ita in eadem oratione aliter concitabit, aliter conciliabit... — ut節(従属節)とita節(主節)による相関関係を示す長大な比較構文。ut節の中に非人称的ではない従属文の動詞 dicet, servabit, mutabit が並列され、対比される主節ではこれに対応して ita ... concitabit, conciliabit などが置かれ、弁論家が状況に応じて文体を自在に変化させるべきであるという論理的骨格が形成されている。
  2. 12.10.72cum id, propter quod maxime repertus est usus orationis, ut dicat utiliter et ad efficiendum quod intendit potenter, tum laudem quoque... consequatur. — cum... tum...(〜のとき、同時に…)の相関関係を用いた構文。id はその直後の ut 節(同格の名詞節、「有益に語るということ」)によって説明されている。動詞 consequatur は接続法現在形であり、cum節とtum節の両方を支配している。
  3. 12.10.73casuris, si leviter excutiantur, flosculis nitet — 分詞 casuris(cado「落ちる」の能動態未来分詞、与格・複数形)は、名詞 flosculis を修飾する。挿入された条件節 si leviter excutiantur(もし軽く揺さぶられるならば)と連動し、「軽く揺さぶられればすぐに落ちてしまうであろう(虚飾の)花」という、帰結の意味を含んだ未来分詞の形容詞的用法である。
  4. 12.10.77quae oratorem macerat et coquit aegre verba vertentem et perpendendis coagmentandisque eis intabescentem. — 関係代名詞 quae の先行詞は sollicitudo(心配事)。現在分詞 vertentem と intabescentem は、いずれも関係節の目的語である oratorem(弁論家を)を修飾する。さらに、eis(言葉を、verbaを指す)に掛かる動形容詞(Perpendendisとcoagmentandis、奪格)は、intabescentemの手段(〜することにおいて)を表す。

この箇所を引用する

クインティリアヌス, 弁論家の教育 §12.10.70-12.10.80. Humanitext Reader, https://reader.humanitext.ai/text/urn:cts:latinLit:phi1002.phi001.humanitext-lat2:12.10.70-12.10.80

AIによる草稿訳である旨と閲覧日を添えてください。

訳文・注・要旨はAIによる草稿で、読者の指摘により改訂されています。