Humanitext Reader

クインティリアヌス · 弁論家の教育 §12.10.41-12.10.49

修辞的装飾の自然さと語る演説と書く演説の差異

360 / 366 箇所 · ラテン語

要旨

日常語のみを自然とする極端な復古主義的見解に反論し、適切な修辞的装飾や警句の活用は雄弁術の自然な発展であることを示すとともに、時代に合わせた洗練を容認し、さらに「語る演説」と「書く演説」の原理的相違という新たな論点へと進む。

§12.10.41sicut athletarum corpora, etiamsi validiora fiant exercitatione et lege quadam ciborum, non tamen esse naturalia atque ab illa specie, quae sit concessa hominibus, abhorrere.
ちょうどアスリートの肉体が、鍛錬や特定の食事規定によってより強靭になるとはいえ、自然なものではなく、人間に与えられた本来の姿から外れている、と彼らが考えるのと同様である。
quid enim, inquiunt, attinet circuitu res ostendere et translationibus, id est aut pluribus aut alienis verbis, cum sua cuique sint adsignata nomina?
なぜなら、彼らが言うには、個々の事物にそれぞれ固有の名前が割り当てられているというのに、迂回表現や隠喩、すなわち、より多くの語や、本来のものではない語によって事物を示すことに何の用があるのか、というのである。
§12.10.42denique antiquissimum quemque maxime secundum naturam dixisse contendunt: mox poetis similiores exstitisse, etiamsi parcius, simili tamen ratione, falsa et impropria virtutes ducentes.
最後に、彼らは、最も古い人々こそが最も自然に従って語ったのだと主張する。 その後、人々は詩人たちにより似るようになり、控えめにではあるが同じように、偽りの表現や不適切な表現を美徳とみなすようになった、と。
qua in disputatione nonnihil veri est, ideoque non tam procul, quam fit a quibusdam, recedendum a propriis atque communibus.
この議論にはいくらかの真実があり、それゆえ、一部の人々がしているほど、固有の言葉や日常の言葉から遠く離れるべきではない。
§12.10.43si quis tamen, ut in loco dixi compositionis, ad necessaria, quibus nihil minus est, aliquid melius adiecerit, non erit hac calumnia reprehendendus.
しかし、もし誰かが、私が文体の箇所で述べたように、それ以下ではあり得ない必要不可欠なものに対して、何かより優れたものを付け加えるとしても、この非難によって咎められるべきではない。
nam mihi aliam quandam videtur habere naturam sermo vulgaris, aliam viri eloquentis oratio;
なぜなら、私には日常の言葉がある種の性質を持ち、雄弁な人の弁論は別の性質を持っているように思われるからである。
cui si res modo indicare satis esset, nihil ultra verborum proprietatem elaboraret;
もし雄弁な人にとって、単に事物を示すことだけで十分であるなら、言葉の適切さ以上に苦心することはないだろう。
sed cum debeat delectare, movere, in plurimas animum audientis species impellere, utetur his quoque adiutoriis, quae sunt ab eadem nobis concessa natura.
しかし、彼は楽しませ、感動させ、聞き手の心を非常に多くの感情へと駆り立てるべきである以上、やはり同じ自然から私たちに与えられたこれらの補助手段をも用いるだろう。
§12.10.44nam et lacertos exercitatione constringere et augere vires et colorem trahere naturale est.
なぜなら、鍛錬によって筋肉を引き締め、力を増し、健康的な顔色を得ることもまた自然なことだからである。
ideoque in omnibus gentibus alius alio facundior habetur et eloquendo dulcis magis (quod si non eveniret, omnes pares essent);
それゆえ、すべての民族において、ある者は他者よりも雄弁であるとみなされ、表現においてより甘美である(もしそうでなければ、全員が平等であろう)。
at idem homines aliter de re alia loquuntur et servant personarum discrimina.
しかし、まさにその同じ人々が、異なる事柄については異なって語り、登場人物の区別を守るのである。
ita, quo quisque plus efficit dicendo, hoc magis secundum naturam eloquentiae dicit.
このように、各人が語ることによってより多くの効果を上げれば上げるほど、それだけ雄弁術の自然に従って語っているのである。
§12.10.45quapropter ne illis quidem nimium repugno, qui dandum putant nonnihil etiam temporibus atque auribus nitidius aliquid atque adfectius postulantibus.
それゆえ、私は、時代や、より洗練されより感情的なものを求める耳に対して、いくらかの譲歩をなすべきだと考える人々に対しても、過度には反対しない。
itaque non solum ad priores Catone Gracchisque, sed ne ad hos quidem ipsos oratorem adligandum puto.
したがって、私は弁論家を、カトやグラックス兄弟以前の人々だけでなく、彼ら自身にさえ縛り付けるべきではないと考える。
atque id fecisse M. Tullium video, ut cum plurimum utilitati, tum partem quandam delectationi daret;
そして、マルクス・トゥッリウスがまさにそのようにしたのを私は目にする。 彼は最も多くの部分を実用に捧げつつ、ある部分を楽しみに与えたのである。
cum et suam se rem agere diceret, ageret autem maxime litigatoris.
彼は自分自身の用件を扱っていると言いながら、実際には訴訟人の用件を最も扱っていたときにもそうであった。
§12.10.46nam hoc ipso proderat, quod placet.
というのも、彼は気に入られるということそのものによって役に立っていたからである。
ad cuius voluptates nihil equidem quod addi possit invenio, nisi ut sensus nos quidem dicamus plures.
彼の与える喜びに、私としては付け加えられ得るものを何一つ見出さない。 ただ、私たちはより多くの「思想」を語るべきだ、ということを除いては。
neque enim non fieri potest salva tractatione causae et dicendi auctoritate, si non crebra hac lumina et continua fuerint et invicem offecerint.
実際、もしこれらの「光」が頻繁で連続的であり、互いに邪魔し合うのでなければ、訴訟の扱いと弁論の権威を損なうことなくそれが可能でないということはない。
sed me hactenus cedentem nemo insequatur ultra.
しかし、ここまで譲歩した私を、それ以上追及する者がいてはならない。
§12.10.47do tempori, ne hirta toga sit, non ut serica;
私は時代に対して、トガがごわごわしていない程度には譲歩するが、シルクのようであるべきだとは言わない。
ne intonsum caput, non ut in gradus atque anulos comptum, cum eo quod, si non ad luxuriam ac libidinem referas, eadem speciosiora quoque sint, quae honestiora.
髪が散髪されていないようであってはならないが、段や巻き毛に整えられているべきだとは言わない。 もし贅沢や放縦に結びつけないのであれば、より品位あるものは、同時により美しくもあるのだから。
§12.10.48ceterum hoc, quod vulgo sententias vocamus, quod veteribus praecipueque Graecis in usu non fuit (apud Ciceronem enim invenio), dum rem contineant et copia non redundent et ad victoriam spectent, quis utile neget? feriunt animum et uno ictu frequenter impellunt et ipsa brevitate magis haerent et delectatione persuadent.
ところで、私たちが一般に「警句」と呼ぶもの、昔の人々、特にギリシア人には用いられなかったもの(キケロの著作には私は見出すが)について、それが内容を含み、過度な多さに流れず、勝利を目指している限り、誰がそれを有用でないと否定できようか。 それらは心を打ち、しばしば一撃で衝動を与え、その短さ自体によってより強く記憶に残り、快さによって説得するのである。
§12.10.49at sunt qui haec excitatiora lumina, etiamsi dicere permittant, a componendis tamen orationibus excludenda arbitrentur.
しかし、これらのより刺激的な「光」を、語る際には許容するとしても、弁論を執筆する際には排除されるべきだと考える人々がある。
quocirca mihi ne Hic quidem locus intactus est omittendus;
したがって、私にとってこの論点もまた、触れずに残しておくべきではない。
nam plurimi eruditorum aliam esse dicendi rationem, aliam scribendi putaverunt;
なぜなら、学者たちの非常に多くが、語ることの原理と、書くことの原理は異なると考えたからである。
ideoque in agendo clarissimos quosdam nihil posteritati mansurisque mox litteris reliquisse, ut Periclem, ut Demaden;
それゆえ、実演においてはきわめて著名であった人々が、後世やその後に残る著作としては何も残さなかった。 例えばペリクレスやデマデスがそうである。
rursus alios ad componendum optimos actionibus idoneos non fuisse, ut Isocraten;
逆に、執筆には最適であった人々が、実際の弁論には適していなかった。 例えばイソクラテスがそうである。

語釈・文法注

  1. 12.10.41sicut athletarum corpora — 前節 §12.10.40 の主動詞 putant(あるいは主文の間接話法全体)の支配下にある対格不定詞句(esse, abhorrere)を導く。比較を導く sicut 節内において間接話法の影響が持続している構造を示す。
  2. 12.10.45cum et suam se rem agere diceret — 接続法(diceret, ageret)を伴う cum 節で、譲歩あるいは状況を表す。「自分自身の用件(弁論術の芸術性)を追求していると言いつつも、実際には訴訟人の利益を最大に守っていた」という対比を明確に表現している。
  3. 12.10.46neque enim non fieri potest — 主節の二重否定(neque non fieri potest = 十分に可能である)と、条件節内の否定(si non ... fuerint = もし〜でなければ)が組み合わさった多重否定の構文。表現上の装飾(lumina)が過度で互いに邪魔し合わない限りにおいて、訴訟の進行を妨げずに警句を多用することが可能であることを強調する。

この箇所を引用する

クインティリアヌス, 弁論家の教育 §12.10.41-12.10.49. Humanitext Reader, https://reader.humanitext.ai/text/urn:cts:latinLit:phi1002.phi001.humanitext-lat2:12.10.41-12.10.49

AIによる草稿訳である旨と閲覧日を添えてください。

訳文・注・要旨はAIによる草稿で、読者の指摘により改訂されています。