Humanitext Reader

クインティリアヌス · 弁論家の教育 §11.3.98-11.3.108

手の様々な形と運動範囲および身振りの規則

330 / 366 箇所 · ラテン語

要旨

様々な手の身振りの構成、適用されるべき弁論の文脈、手の空間的な運動方向の制限、および語の細かな拍子に手を過剰に同期させる誤りについて解説している。

§11.3.98binos interim digitos distinguimus, sed non inserto pollice, paulum tamen inferioribus intra spectantibus, sed ne illis quidem tensis, qui supra sunt.
時には、二本ずつの指を離すが、親指は挟み込まず、しかし下の指は少し内側を向き、上にある指も張ることはない。
§11.3.99interim extremi palmam circa ima pollicis premunt, ipse prioribus ad medios articulos iungitur;
時には、端の指が親指の付け根あたりで手のひらを押し、親指自身はそれより前の指の中間関節に合わせられる。
interim quartus oblique reponitur;
時には、第四の指が斜め後ろに置かれる。
interim quattuor remissis magis quam tensis, pollice intus inclinato, habilem demonstrando in latus aut distinguendis, quae dicimus, manum facimus, cum supina in sinistrum latus, prona in alterum fertur.
時には、四本の指を張るというよりは緩め、親指を内側に傾けて、横方向を指し示すため、あるいは私たちが言うことを区別するために、手のひらを上に向けて左側に、下に向けて右側に運ぶとき、手を扱いやすくする。
§11.3.100sunt et illi breves gestus, cum manus leviter pandata, qualis voventium est, parvis intervallis et subadsentientibus humeris movetur, maxime apta parce et quasi timide loquentibus.
また、手をごく軽く広げ、誓いを立てる者のように、小さな間隔で、肩を少し同意するように動かす、短い身振りもあり、これは控えめに、またいわば臆病に語る人々に最も適している。
est admirationi conveniens ille gestus, quo manus modice supinata ac per singulos a minimo collecta digitos redeunte flexu simul explicatur atque convertitur.
感嘆に適したあの身振りは、手を適度に上に向けて、小指から一本ずつ指をすぼめ、折り返す動きとともに、同時に広げられ、かつひっくり返されるものである。
§11.3.101nec uno modo interrogantes gestum componimus, plerumque tamen vertentes manum, utcunque composita est.
また、私たちは質問する際に一つの方法だけで身振りを構成するのではなく、手がどのように構成されていても、たいていは手を回転させる。
pollici proximus digitus mediumque, qua dexter est, unguem pollicis summo suo iungens, remissis ceteris, est et adprobantibus et narrantibus et distinguentibus decorus.
親指に最も近い指が、中指の右側で、その先端を親指の爪に合わせ、残りの指を緩める身振りは、賛同する者、陳述する者、区別する者にとっても優美である。
§11.3.102cui non dissimilis, sed complicitis tribus digitis, quo nunc Graeci plurimum utuntur, etiam utraque manu, quotiens enthymemata sua gestu corrotundant velut caesim.
これに似ているが、三本の指を折り曲げたもので、現在ギリシア人が非常によく用いる(両手さえも用いる)身振りがあり、それは彼らが自分たちのエンテュメーマを、あたかも細切れにするように身振りで丸くまとめる際に行われる。
manus lenior promittit et adsentatur, citatior hortatur, interim laudat.
緩やかな手は約束し、賛同し、より速い手は励まし、時には称賛する。
est et ille urgentis orationem gestus vulgaris magis quam ex arte, qui contrahit alterno celerique motu et explicat manum.
また、演説を急がせる、技術的というよりはむしろ通俗的な、交互の素早い動きで手をすぼめては広げるあの身振りもある。
§11.3.103est et illa cava et rara et supra humeri altitudinem elata cum quodam motu velut hortatrix manus;
また、手のひらをくぼませ、指の間を広げ、肩の高さより上に上げ、ある種の動きを伴う、いわば励ますような手もある。
a peregrinis scholis tamen prope recepta tremula scenica est.
しかし、外国の学派から受け入れられた、震えるような演劇的な手もある。
digitos, cum summi coierunt, ad os referre, cur quibusdam displicuerit, nescio.
指先が合わさったときに、それを口に運ぶことが、なぜ一部の人々に不興を買ったのか、私には分からない。
nam id et leviter admirantes et interim subita indignatione velut pavescentes et deprecantes facimus.
なぜなら、私たちは軽く感嘆するときや、時には突然の憤りでいわば恐れおののくとき、また嘆願するときにこれを行うからである。
§11.3.104quin compressam etiam manum in paenitentia vel ira pectori admouemus, ubi vox vel inter dentes expressa non dedecet: quid nunc agant? quid facias? Averso pollice demonstrare aliquid, receptum magis puto quam oratori decorum.
それどころか、後悔や怒りの際には、握りしめた手を胸に当てることもあり、その際、歯の間から絞り出されるような声、例えば「今、彼らは何をしているのか? 」「お前ならどうするか? 」といった声も不似合いではない。 親指を後ろに反らせて何かを指し示すことは、受け入れられてはいるが、弁論家にとって優美なものとは言えないと私は思う。
§11.3.105sed cum omnis motus sex partes habeat, septimus sit ille, qui in se redit, orbis.
しかし、すべての運動には六つの方向があり、第七はそれ自身に戻る円運動であるが、一回転させる円運動だけは誤りである。
vitiosa est una circumversio: reliqui ante nos et dextra laevaque et sursum et deorsum aliquid ostendunt;
残りの運動は、私たちの前方、左右、そして上下において何かを示す。
in posteriora gestus non dirigitur.
身振りが後方に向けられることはない。
§11.3.106interim tamen velut reici solet.
しかし時には、後ろに退けられるかのようになる。
optime autem manus a sinistra parte incipit, in dextra deponitur, sed ut ponere non ut ferire videatur;
手は左側から始まり、右側で下ろされるのが最も良いが、それは手を置くように見え、叩くようには見えないようにすべきである。
quanquam et in fine interim cadit, ut cito tamen redeat, et nonnunquam resilit vel negantibus nobis vel admirantibus.
もっとも、文の終わりにおいて時には下がることもあるが、すぐに戻るべきであり、また私たちが否定したり感嘆したりするときには、時には跳ね返ることもある。
hic veteres artifices illud recte adiecerunt, ut manus cum sensu et inciperet et deponeretur.
ここで昔の専門家たちは、手が意味とともに始まり、また下ろされるべきだという、正しい指摘を付け加えた。
alioqui enim aut ante vocem erit gestus aut post vocem, quod est utrumque deforme.
さもなければ、身振りが言葉の前か、あるいは言葉の後になってしまい、そのどちらも見苦しいからである。
§11.3.107in illo lapsi nimia subtilitate sunt, quod intervallum motus tria verba esse voluerunt;
彼らは、身振りの間隔は三つの単語であるべきだとした点で、過度な細密さに陥って誤った。
quod neque observatur neque fieri potest, sed illi quasi mensuram tarditatis celeritatisque aliquam esse voluerunt, neque immerito, ne aut diu otiosa esset manus aut, quod multi faciunt, actionem continue motu concideret.
これは遵守されてもおらず、不可能なことでもある。 しかし彼らは、遅さと速さの何らかの基準を持たせようとしたのであり、それはもっともなことであった。 手があまりに長く使われないままでいたり、あるいは多くの者が行うように、絶え間ない動きによって実演を細切れにしてしまったりしないためである。
§11.3.108aliud est, quod et fit frequentius et magis fallit.
もう一つ、より頻繁に行われ、より欺かれやすいことがある。
sunt quaedam latentes sermonis percussiones et quasi aliqui pedes, ad quos plurimorum gestus cadit, ut sit unus motus novum crimen, alter C. Caesar, tertius et ante hanc diem, quartus non auditum, deinde propinquus meus, et ad te, et Quintus Tubero, et detulit.
言葉には、目立たないいくつかの拍子があり、いわば韻律のようなものがあって、多くの人の身振りがそれに合わせて落ちる。 その結果、「新しい罪を」で一つの動き、「ガイウス・カエサルよ」で第二の動き、「この日より前には」で第三の、「聞かれなかった」で第四の、次いで「私の親類が」、「あなたのもとに」、「クイントゥス・トゥベローが」、「告発しました」となるのである。

語釈・文法注

  1. 11.3.101qua dexter est — 中指の配置についての解釈。ここでは「中指が右手において右側(人差し指側)に面する部分」を指す、あるいは「それが好都合であるところで(dexter を有利・好都合の意とする)」という解釈が分かれるが、本訳では前者、すなわち人差し指と接触する側の意味で一貫させている。
  2. 11.3.102corrotundant velut caesim — 「細切れにするように(caesim)丸くまとめる(corrotundant)」という逆説的な表現。エンテュメーマ(省略三段論法)の論理的な切れ目を、手振りによる一撃(caesim の元意である「切ること」)を加えつつ、一つの完結した動作の中に美しく収める様子を描写している。
  3. 11.3.108ad quos plurimorum gestus cadit — 関係代名詞 quos の先行詞は、直前の latentes sermonis percussiones et quasi aliqui pedes(言葉の目立たない拍子と韻脚のようなもの)。動詞 cadit は「(拍子に)合わせて落ちる(同期する)」の意。演説の細かな音節や単語のリズムに、身振りが一対一で過剰に同調してしまう過ちを指摘しており、続くキケロー『リガリウス弁護』の細切れの引用がその具体例である。

この箇所を引用する

クインティリアヌス, 弁論家の教育 §11.3.98-11.3.108. Humanitext Reader, https://reader.humanitext.ai/text/urn:cts:latinLit:phi1002.phi001.humanitext-lat2:11.3.98-11.3.108

AIによる草稿訳である旨と閲覧日を添えてください。

訳文・注・要旨はAIによる草稿で、読者の指摘により改訂されています。