Humanitext Reader

クインティリアヌス · 弁論家の教育 §11.3.109-11.3.120

語りのリズムに応じた手の配置と避けるべき悪癖

331 / 366 箇所 · ラテン語

要旨

書き言葉のリズムに囚われて身振りを事前に固定化する欠点を警告し、演説の自然な区切りに合わせて手を適切に配置すべきだと論じる。また、感情の高まりに伴う動作の変化、左右の手の連携、および回避すべき様々な手の悪癖を解説する。

§11.3.109unde id quoque fluit vitium, ut iuvenes, cum scribunt, gestum praemodulati cogitatione sic componant, quomodo casura manus est.
そこから次の欠点も生じる。 すなわち、若者たちが原稿を書くとき、あらかじめ思考の中で身振りを調律して、手が落ちるはずの通りに身振りを組み立ててしまうことである。
inde et illud vitium, ut gestus, qui in fine dexter esse debet, in sinistrum frequenter desinat.
そこから、最後には右側にあるべき身振りが、しばしば左側で終わってしまうというあの欠点も生じる。
§11.3.110melius illud, cum sint in sermone omni brevia quaedam membra, ad quae, si necesse sit, recipere spiritum liceat, ad haec gestum disponere: ut puta novum crimen, C. Caesar, habet per se fine quendam suum, quia sequitur coniunctio;
すべての語りの中には、必要ならば息を整えることのできる、いくつかの短い分節があるのだから、これらに合わせて身振りを配置する方がより良い。 例えば「新しい罪を、ガイウス・カエサルよ」は、その後に接続詞が続くので、それ自体で一つの独自の終わりを持っている。
deinde et ante hanc diem non auditum satis circumscriptum est.
次に「この日より前に聞かれなかった」も十分に区切られている。
ad haec commodanda manus est, idque dum erit prima et composita actio.
手はこれらに適応させるべきであり、しかもそれは、実演が始まったばかりで落ち着いている間のことである。
§11.3.111at ubi eam calor concitaverit; etiam gestus cum ipsa orationis celeritate crebrescet.
しかし、熱情が実演を興奮させるときには、身振りも演説自体の速さに伴って頻繁になる。
aliis locis citata, aliis pressa conveniet pronuntiatio.
ある箇所では速い、ある箇所では抑制された発声が適している。
illa transcurrimus, congerimus, festinamus;
前者(速い箇所)を私たちは駆け抜け、積み重ね、急ぐ。
hac instamus, inculcamus, infigimus.
後者(抑制された箇所)で私たちは迫り、たたき込み、心に刻みつける。
plus autem adfectus habent lentiora;
しかし、より緩やかなものの方がより多くの感情を持つ。
ideoque Roscius citatior, Aesopus gravior fuit, quod ille comoedias, hic tragoedias egit.
それゆえロスキウスはより迅速であり、アエソープスはより重々しかったが、それは前者が喜劇を、後者が悲劇を演じたからである。
§11.3.112eadem motus quoque observatio est.
運動についてもこれと同じ観察がなされる。
itaque in fabulis iuvenum, senum, militum, matronarum gravior ingressus est; servi, ancillulae, parasiti, piscatores citatius moventur.
それゆえ、劇において若者、老人、兵士、既婚女性の歩みはより重々しく、奴隷、召使の少女、取り巻き、漁師はより素早く動く。
tolli autem manum artifices supra oculos, demitti infra pectus vetant;
また、専門家たちは手が目の上に上げられることや、胸の下に下げられることを禁じている。
adeo a capite eum petere aut ad imum ventrem deducere, vitiosum habetur.
したがって、頭から身振りを始めたり、下腹部まで手を下ろしたりすることは誤りとみなされる。
§11.3.113in sinistrum intra humerum promovetur; ultra non decet.
左側へは肩の内側まで進められるが、それ以上はふさわしくない。
sed cum aversantes in laevam partem velut propellemus manum, sinister humerus proferendus, ut cum capite ad dextram ferente consentiat.
しかし、嫌悪を示して左側に手を押し出すようなときは、左肩を前に出すべきであり、それは頭が右側を向く動きと一致するようにするためである。
§11.3.114mantis sinistra numquam sola gestum recte facit;
左手は単独では決して正しく身振りを行わない。
dextrae se frequenter accommodat, sive in digitos argumenta digerimus sive aversas in sinistrum palmis abominamur sive obicimus adversas sive in latus utramque distendimus,
しばしば右手に同調するのであり、それは私たちが指を使って論点を整理するとき、あるいは手のひらを左に向けて嫌悪を示すとき、あるいは手のひらを前に向けて対峙させるとき、あるいは両手を横に広げるとき、あるいは謝罪したり嘆願したりして(しかしこれらの身振りは異なるが)手を下げるとき、あるいは崇拝して手を上げるとき、あるいは何らかの指示や呼びかけで差し出すときである。
§11.3.115sive satisfacientes aut supplicantes (diversi autem sunt hi gestus) summittimus sive adorantes attollimus sive aliqua demonstratione aut invocatione protendimus: vos Albani tumuli atque luci, aut Gracchanum illud: quo me miser conferam? in Capitolium? ad fratris sanguine madet: an domum?
「あなたがたアルバの丘よ、そして木立ちよ」とか、あるいはあのグラックスの言葉「哀れな私はどこへ身を寄せたらよいのか。 カピトールムへか。 そこは兄弟の血で濡れている。 それとも家へか」などのときである。
§11.3.116plus enim adfectus in his iunctae exhibent manus;
なぜなら、これらにおいては合わされた両手がより多くの感情を示すからである。
in rebus parvis, mitibus, tristibus breves; magnis, laetis, atrocibus exertiores.
小さく、穏やかで、悲しい事柄においては控えめであり、大きく、喜び、残酷な事柄においては、より伸びやかである。
Vitia quoque earum subiicienda sunt,
それらの欠点も付け加えるべきである。
§11.3.117quae quidem accidere etiam exercitatis actoribus solent.
それらは実に、鍛えられた演者たちにさえ起こりがちである。
nam gestum poculum poscentis aut verbera minantis aut numerum quingentorum flexo pollice efficientis, quae sunt a quibusdam scriptoribus notata, ne in rusticis quidem vidi.
なぜなら、杯を要求する者の身振りや、あるいは鞭打つと脅す者の身振り、あるいは親指を曲げて「500」の数を示すような、一部の文筆家たちによって指摘された身振りは、田舎者においてさえ私は見たことがない。
§11.3.118at ut brachio exerto introspiciatur latus, ut manum alius ultra sinum proferre non audeat, alius, in quantum patet longitudo, protendat aut ad tectum erigat aut repetito ultra laevum humerum gestu ita in tergum flagellet, ut consistere post eum parum tutum sit, aut sinistrum ducat orbem aut temere sparsa manu in proximos offendat aut cubitum utrumque in diversum latus uentilet, saepe scio evenire.
しかし、腕を突き出して脇腹が丸見えになること、ある者がトガのひだ以上に手を前に出す勇気を持たないこと、別の者が長さの許す限り手を差し伸ばしたり天井まで上げたりすること、あるいは左肩を越えて身振りを繰り返し背中を打つようにするので彼の後ろに立つことがあまり安全でなくなったりすること、あるいは左に円を描いたり、手を手当たり次第に散らして隣の人にぶつけたりすること、あるいは両肘をそれぞれ横にばたつかせたりすることは、しばしば起こると私は知っている。
§11.3.119solet esse et pigra et trepida et secanti similis;
手は鈍かったり、震えていたり、切るような動きに似ていたりしがちである。
interim etiam uncis digitis, ut aut a capite deiciatur aut eadem manu supinata in superiora iactetur.
時には指を曲げて、頭から振り下ろされたり、あるいは同じ手を上に向けて上方へ投げ上げられたりする。
fit et ille gestus, qui, inclinato in humerum dextrum capite, brachio ab aure protenso, manum infesto pollice extendit;
また、頭を右肩に傾け、腕を耳から伸ばし、親指を突き出して手を伸ばすあの身振りもある。
qui quidem maxime place iis, qui se dicere sublata manu iactant.
これは実に、手を上げて演説することを自慢する者たちに最も好まれている。
§11.3.120adiicias licet eos, qui sententias vibrantes digitis iaculantur aut manu sublata denuntiant aut, quod per se interim recipiendum est, quotiens aliquid ipsis placuit, in ungues eriguntur;
指を震わせながら文を投げつける者たちや、あるいは手を上げて宣告する者たちや、あるいは、それ自体としては時には認められるべきことであるが、何か自分が気に入ったときにつま先立ちになる者たちを付け加えてもよい。
sed vitiosum id faciunt, aut digito, quantum plurimum possunt, erecto aut etiam duobus, aut utraque manu ad modum aliquid portantium composita.
しかし彼らはそれを、指をできる限り高く立てたり、あるいは二本の指を立てたり、あるいは両手を何かを運ぶ者のように構えたりすることで、欠点にしてしまうのである。

語釈・文法注

  1. §11.3.109quomodo casura manus est — 関係副詞 `quomodo` に導かれる節で、直説法能動態未来分詞 `casura` と `est` が組み合わさった未来周辺分布構造。「手があらかじめ落ちる予定である方法(拍子)」を指し、あらかじめ決まったリズムで機械的に手を下ろすことを意味する。
  2. §11.3.110melius illud, cum sint... ad haec gestum disponere — 指示代名詞 `illud` は後続の不定詞句 `ad haec gestum disponere` を先取りするプロレプシス(先取り構文)。文全体の構造は `melius [est] illud, ... disponere`(…を配置することがより良い)となる。
  3. §11.3.114sive in digitos... sive... — §11.3.114から§11.3.115にかけて並列される複数の `sive` 節は、主節の記述 `dextrae se frequenter accommodat`(左手はしばしば右手に同調する)にかかる条件・様態の副詞節群。左手と右手がつくる具体的な手の動きの状況を列挙している。
  4. §11.3.118at ut brachio exerto... saepe scio evenire — 接続詞 `at` に続く `ut` 節(`ut brachio...`, `ut manum...`, `alius... protendat...` 等)は、主節の動詞 `scio` の目的語となる対格不定詞句と同等に機能する名詞節、あるいは `evenire` の主語となる主格名詞節として並列されており、弁論における好ましくない手の動作(欠点)を網羅している。

この箇所を引用する

クインティリアヌス, 弁論家の教育 §11.3.109-11.3.120. Humanitext Reader, https://reader.humanitext.ai/text/urn:cts:latinLit:phi1002.phi001.humanitext-lat2:11.3.109-11.3.120

AIによる草稿訳である旨と閲覧日を添えてください。

訳文・注・要旨はAIによる草稿で、読者の指摘により改訂されています。