Humanitext Reader

クインティリアヌス · 弁論家の教育 §11.3.87-11.3.97

手の表現力と弁論における具体的な身振り

329 / 366 箇所 · ラテン語

要旨

手の持つ豊かな表現力と演劇的な模倣を避けるべきことが説明され、弁論で用いられる具体的な手の身振りと、それぞれの適切な使用法が解説されます。

§11.3.87non eaedem concitant, inhibent, probant, admirantur, verecundantur? non in demonstrandis locis ac personis adverbiorum atque pronominum obtinent vicem? ut in tanta per omnes gentes nationesque linguae diversitate hic mihi omnium hominum communis sermo videatur.
同じ手が(感情を)高ぶらせ、抑え、賛同し、感嘆し、恥じらいを示すのではないか。 場所や人物を指示する際に、副詞や代名詞の代わりを務めるのではないか。 その結果、あらゆる人々や民族の間にこれほど多様な言語がある中で、これが私にはすべての人類の共通の言葉のように思われるほどである。
§11.3.88et hi quidem, de quibus sum locutus, cum ipsis vocibus naturaliter exeunt gestus;
そして、私が今述べたこれらの身振りは、言葉そのものとともに自然に発せられるものである。
alii sunt, qui res imitatione significant, ut si aegrum temptantis venas medici similitudine aut citharoedum formatis ad modum percutientis nervos manibus ostendas;
一方で、模倣によって物事を意味する他の身振りもあり、例えば、脈を診ている医者の姿を真似て病人を、あるいは弦を弾く者のように手を形作って竪琴奏者を示すようなものである。
quod est genus quam longissime in actione fugiendum.
これこそ、実演において最も遠ざけねばならない種類のものである。
§11.3.89abesse enim plurimum a saltatore debet orator, ut sit gestus ad sensus magis quam ad verba accommodatus;
なぜなら、弁論家は舞踊手から極めて遠く離れているべきであり、身振りは言葉よりもむしろ意味に適応しているべきだからである。
quod etiam histrionibus paulo gravioribus facere moris fuit.
そしてこれは、やや重厚な役者たちにとっても、そうするのが習慣であった。
ergo ut ad se manum referre, cum de se ipso loquatur, et in eum quem demonstret intendere et aliqua his similia permiserim, ita non effingere status quosdam et quidquid dicet ostendere.
したがって、自分自身について語る際に手を自分に戻すことや、指し示す相手へと手を向けること、またこれらに類するいくつかのことは私が許容するとしても、ある種の姿勢を模倣して、自分が語るすべてのことを示すということは許容しない。
§11.3.90neque id in manibus solum, sed in omni gestu ac voce servandum est.
そして、これは手においてのみならず、すべての身振りと声において守られるべきことである。
non enim aut in illa periodo, stetit soleatus praetor populi Romani, inclinatio incumbentis in mulierculam Verris effingenda est; aut in illa, caedebatur in medio foro Messanae, motus laterum, qualis esse ad verbera solet, torquendus, aut vox, qualis dolore exprimitur, eruenda;
なぜなら、「ローマ市民のプラエトルがサンダルを履いて立っていた」というあの文において、情婦にもたれかかるウェッレースの傾きを模倣すべきではないし、あるいは「メッサナの広場の真ん中で、彼は鞭打たれていた」というあの文において、鞭打ちの際に見られるような脇腹の動きをよじって見せたり、苦痛によって絞り出されるような声を振り絞ったりすべきでもないからである。
§11.3.91cum mihi comoedi quoque pessime facere videantur, quod, etiamsi iuvenem agant, cum tamen in expositione aut senis sermo, ut in Hydriae prologo, aut mulieris, ut in Georgo, incidit, tremula vel effeminate voce pronuntiant.
喜劇役者たちでさえも、私には極めて拙い演技をしているように思われる。 というのも、彼らは若者を演じているにもかかわらず、筋書きの説明の中で、例えば『ヒュドリアー』のプロローグにおける老人の言葉や、『ゲオールゴス』における女性の言葉が入り込んでくると、震える声や女性的な声で発音するからである。
adeo in illis quoque est aliqua vitiosa imitatio, quorum ars omnis constat imitatione.
その芸術のすべてが模倣から成り立っている人々においてさえ、このように何らかの誤った模倣が存在するのだ。
§11.3.92est autem gestus ille maxime communis, quo medius digitus in pollicem contrahitur explicitis tribus, et principiis utilis cum leni in utramque partem motu modice prolatus, simul capite atque humeris sensim ad id, quo manus feratur, obsecundantibus, et in narrando certus, sed tum paulo productior, et in exprobrando et coarguendo acer atque instans, longius enim partibus his et liberius exeritur.
さて、最も一般的な身振りは、親指に中指を押し当て、他の三本の指を伸ばすものである。 これは、左右への緩やかな動きを伴って控えめに差し出されることで、導入部に役立つ。 その際、頭と両肩が、手が運ばれる方向へと徐々に調和するように動く。 また陳述においては確実なものとなるが、その際には少し長く伸ばされ、非難や論駁においては鋭く、また執拗なものとなる。 なぜなら、これらの箇所では、手はより遠くへ、より自由に突き出されるからである。
§11.3.93vitiose vero idem sinistrum quasi humerum petens in latus agi solet, quanquam adhuc peius aliqui transversum brachium proferunt et cubito pronuntiant.
しかし、同じ身振りを、まるで左肩を目指すかのように横へと動かすのは誤りである。 もっとも、一部の者が腕を横一文字に差し出し、肘を使って語るのなどはさらに悪いが。
duo quoque medii sub pollicem veniunt, et est hic adhuc priore gestus instantior, principio et narrationi non commodatus.
また、中間の二本の指を親指の下に入れることもあり、この身振りは先の者よりもさらに執拗なもので、導入部や陳述には適していない。
§11.3.94at cum tres contracti pollice premuntur, tum digitus ille, quo usum optime Crassum Cicero dicit, explicari solet.
しかし、折り曲げられた三本の指が親指によって押さえつけられるとき、クラッススが極めて巧みに用いたとキケローが述べるあの指が伸ばされるのが常である。
is in exprobrando et indicando, unde ei nomen est, valet, et adlevata ac spectante humerum manu paulum inclinatus adfirmat, versus in terram et quasi pronus urget;
この指は、非難する際、また指し示す(これに由来してこの指の名前がある)際、効果を発揮する。 そして、手を上げ、手のひらを肩に向けた状態で、わずかに傾けられると肯定を意味し、地面に向けて、いわばうつ伏せにされると強く迫ることを意味する。
et aliquando pro numero est.
また、時には数を表す。
§11.3.95idem summo articulo utrinque leviter apprehenso, duobus modice curvatis, minus tamen minimo, aptus ad disputandum est.
同じ指の、先端の関節を両側から軽く挟み、二本の指を適度に曲げ(ただし、小指の曲げ方はより少なくする)、これは議論に適している。
acrius tamen argumentari videntur, qui medium articulum potius tenent, tanto contractioribus ultimis digitis, quanto priores descenderunt.
しかし、中間の関節の方を握る者たちは、最初の指たちが下がった分だけ、残りの指をより固く折り曲げることになり、より鋭く論証しているように見える。
§11.3.96est et ille verecundae orationi aptissimus, quo, quattuor primis leviter in summum coeuntibus digitis, non procul ab ore aut pectore fertur ad nos manus et deinde prona ac paulum prolata laxatur.
また、慎み深い演説に最も適した身振りもあり、それにおいては、最初の四本の指の先を軽く一つに合わせ、手は口または胸から遠くないところで私たちの方へと運ばれ、次いで手のひらを下に向け、少し前方に差し出しながら緩められる。
§11.3.97hoc modo coepisse Demosthenen credo in illo pro Ctesiphonte timido summissoque principio, sic formatam Ciceronis manum, cum diceret: si quid est ingenii in me, quod senior quam sit exiguum.
デモステネスは、あのクテシポン弁護における臆病で控えめな導入部において、この方法で始めたと私は信じている。 また、キケローが「私に何らかの才能があるとするならば、それがどれほど僅かなものであるかを私は承知しておりますが」と言った際にも、彼の裏付けとなる手はそのように形作られていたと信じている。
eadem aliquatenus liberius deorsum spectantibus digitis colligitur in nos et fusius paulo in diversum resolvitur, ut quodammodo sermonem ipsum proferre videatur.
同じ手は、指を下に向けることで、ある程度より自由に私たちの方へと引き寄せられ、また少し広げるようにして異なる方向へと解き放たれる。 それは、あたかも言葉そのものを差し出しているかのように見えるほどである。

語釈・文法注

  1. 11.3.88aegrum — `aegrum`(対格)は文末の動詞 `ostendas` の直接目的語であり、後半の `citharoedum` と並列関係にある。`medici`(属格)は現在分詞 `temptantis`(属格)に修飾され、その分詞が `venas`(対格)を目的語として取っている(「脈を診ている医師の物真似によって病人を表す」)。
  2. 11.3.89permiserim — 完了接続法一人称単数形で、控えめな断定を表す潜在接続法(「私は許容するだろう」)。相関構造 `ut ... ita ...` は「〜を許容する一方で、〜は許容しない」という対比を作っており、`ita` の後には `non [permiserim] effingere` のように `permiserim` が省略されている。
  3. 11.3.95tanto contractioribus ultimis digitis, quanto priores descenderunt — `tanto ... quanto ...` は度合いの比較を表す相関句(「〜であればあるほど、それだけ〜」)。ここでは独立奪格構文 `contractioribus ultimis digitis` における比較級形容詞 `contractioribus` に `tanto` が係り、`priores descenderunt`(「先の指が下がった」)の度合いと比例している。
  4. 11.3.97senior — 原文の `senior` は、キケロー『アルキアース弁護』1節の有名な一節 「...quod sentio quam sit exiguum」の引用における、写本上の誤記(`sentio` から `senior` への混同)である。文法的な整合性からも、キケローの原文通り `sentio`(「私はそれを知っている/感じている」)として理解し翻訳するのが標準的である。

この箇所を引用する

クインティリアヌス, 弁論家の教育 §11.3.87-11.3.97. Humanitext Reader, https://reader.humanitext.ai/text/urn:cts:latinLit:phi1002.phi001.humanitext-lat2:11.3.87-11.3.97

AIによる草稿訳である旨と閲覧日を添えてください。

訳文・注・要旨はAIによる草稿で、読者の指摘により改訂されています。