§11.3.121his accedunt vitia non naturae sed trepidationis, cum ore concurrente rixari, si memoria fefellerit aut cogitatio non suffragetur, quasi faucibus aliquid obstiterit, insonare, in adversum tergere nares, obambulare sermone inperfecto, resistere subito et laudem silentio poscere;
これらに、生まれつきのものではなく、狼狽から来る欠点が加わる。 すなわち、記憶が裏切ったり、思考が追いつかなかったりしたときに、口がもつれて言い争うようになり、まるで喉に何かがつかえたかのように妙な音を立て、正面から鼻をこすり、文を途中で残したまま歩き回り、突然立ち止まって沈黙によって称賛を要求することである。
quae omnia persequi prope infinitum est;
これらすべてを追うことはほぼ無限である。
sua enim cuique sunt vitia.
というのも、各人にそれぞれ独自の欠点があるからだ。
§11.3.122pectus ac venter ne proiciantur, observandum;
胸や腹が前に突き出されないように注意しなければならない。
pandant enim posteriora, et est odiosa omnis supinitas.
それらは背後を反らせてしまい、およそ体をのけぞらせる姿勢は嫌悪されるからである。
latera cum gestu consentiant.
脇腹は身振りと調和していなければならない。
facit enim aliquid et totius corporis motus, adeo ut Cicero plus illo agi quam manibus ipsis putet.
体全体の動きも何らかの役割を果たすものであり、キケロなどは手そのものによるよりも、それによって多くのことがなされると考えているほどである。
ita enim dicit in Oratore: nullae argutiae digitorum, non ad numerum articulus cadens, trunco magis toto se ipse moderans et virili laterum flexione.
実際、彼は『弁論家』の中でこう述べている。 「指の小細工はなく、節がリズムに合わせて落ちることもなく、むしろ胴体全体で自らをコントロールし、脇腹の力強い曲げ方によって(コントロールする)」。
§11.3.123femur ferire, quod Athenis primus fecisse creditur Cleon, et usitatum est et indignantes decet et excitat auditorem.
太ももを叩くことは、アテナイでクレオンが最初に行ったと信じられているが、一般的でもあり、憤慨している者にふさわしく、また聴衆を興奮させる。
idque in Calidio Cicero desiderat; non, frons, inquit, percussa, non femur.
キケロもカリディウスにおいてこの動作が欠けていることを求め、「額が叩かれることもなく、太ももも(叩かれなかった)」と言っている。
quanquam, si licet, de fronte dissentio.
もっとも、許されるなら、私は額については異議を唱える。
nam etiam complodere manus scenicum est pectus caedere.
というのも、手を叩き合わせたり、胸を打ち叩いたりすることさえ、いかにも芝居がかっているからである。
§11.3.124illud quoque raro decebit cava manu summis digitis pectus appetere, si quando nosmet ipsos alloquimur, cohortantes, obiurgantes, miserantes;
すぼめた手と指先で胸に触れることも、私たちが自分自身に語りかけ、励ましたり、叱責したり、哀れんだりするときでもなければ、滅多にふさわしくない。
quod si quando fiet, togam quoque inde removeri non dedecebit.
そして、もしそれがなされるときには、トガもまたそこからよけられるのが見苦しくないだろう。
in pedibus observantur status et incessus.
足においては、立ち方と歩き方に注意が払われる。
prolato dextro stare et eandem manum ac pedem proferre, deforme est.
右足を前に出して立ち、同じ側の手と足を前に出すのは、見苦しい。
§11.3.125in dextrum incumbere interim datur sed aequo pectore, qui tamen comicus magis quam oratorius gestus est.
右足に体重をかけることは時には認められるが、胸はまっすぐにしたままでなければならず、もっともこれは弁論術的というよりは喜劇役者的な身振りである。
male etiam in sinistrum pedem insistentium dexter aut tollitur aut summis digitis suspenditur.
また、左足で立っている人々の右足が上げられたり、つま先だけで吊り下げられたりするのも見苦しい。
varicare supra modum et in stando deforme est et, accedente motu, prope obscenum.
度を超して股を開くことは、立っているときでも見苦しく、さらに動きが加わると、ほとんど卑猥である。
procursio opportuna brevis, moderata, rara.
前に踏み出すことは、適切なタイミングで、短く、控えめに、そして稀に行われるべきである。
§11.3.126conveniet etiam ambulatio quaedam propter immodicas laudationum moras, quanquam Cicero rarum incessum neque ita longum probat.
度を越した称賛による(拍手などの)待ち時間のために、いくらか歩くことも適しているだろうが、キケロは歩調が稀で、それほど長くはないのを承認している。
discursare vero et, quod Domitius Afer de Sura Manlio dixit, satagere, ineptissimum, urbaneque Flavus Verginius interrogavit de quodam suo antisophiste, quot milia passuum declamasset.
しかし、あちこち走り回り、ドミティウス・アフェルがマンリウス・スラについて言ったように「じたばたする」ことは、極めて愚かであり、フラウス・ウェルギニウスは自分のライバルである弁論家について、「彼は何マイル演説した(歩き回った)のか」と洗練された皮肉で尋ねた。
§11.3.127praecipi et illud scio, ne ambulantes avertamur a iudicibus, sed sint obliqui pedes ad consilium nobis respicientibus.
歩きながら裁判官たちに背を向けないように教えられていることも私は知っている。 むしろ、私たちが裁判官席を振り返るように、足は斜めに向けられるべきである。
id fieri iudiciis privatis non potest.
これは私的裁判では行うことができない。
verum et breviora sunt spatia, nec aversi diu sumus.
しかし、空間もより狭く、背を向ける時間も長くない。
interim tamen recedere sensim datur.
それでも時には、徐々に後退することは認められる。
quidam et resiliunt, quod est plane ridiculum.
中には後ろへ飛び退く者もいるが、それは明らかに滑稽である。
§11.3.128pedis supplosio ut loco est opportuna, ut ait Cicero, in contentionibus aut incipiendis aut finiendis, ita crebra et inepti est hominis et desinit; iudicem in se convertere.
足を踏み鳴らすことは、キケロが言うように、論争を始めるか、あるいは終えるときの、適切な場所であれば適しているが、頻繁に行うのは愚かな人間のすることであり、裁判官の注意を自分に引きつける効果を失わせてしまう。
est et illa indecora in dextrum ac laevum latus vacillatio alternis pedibus insistentium.
また、左右交互に足を踏み替えて立ち、右へ左へと体が揺れるあの見苦しい揺れもある。
longissime fugienda mollis actio, qualem in Titio Cicero dicit fuisse, unde etiam saltationis quoddam genus Titius sit appellatum.
極めて遠ざけるべきは、優柔不断な演技であり、キケロがティティウスにおいてそうであったと言っているようなものである。 そこから、ある種のダンスが「ティティウス」とさえ呼ばれたほどである。
§11.3.129reprehendenda et illa frequens et concitata in utramque partem nutatio, quam in Curione patre irrisit et Iulius, quaerens, quis in lintre loqueretur, et Sicinius;
また、両側への頻繁で激しい首振り(体の揺れ)も非難されるべきである。 これを父クリオにおいて、ユリウスも「小舟の中で話しているのは誰だ」と尋ねて嘲笑し、シキニウスもまた嘲笑した。
nam cum, adsidente collega, qui erat propter valetudinem et deligatus et plurimis medicamentis delibutus, multum se Curio ex more iactasset, nunquam, inquit, Octavi, collegae tuo gratiam referes, qui nisi fuisset, hodie te istic muscae comedissent.
というのも、病気のために体を包帯で巻かれ、非常に多くの薬を塗られた同僚が隣に座っている中で、クリオがいつものように体を激しく揺らして弁論したとき、「オクタウィウスよ、お前は同僚に決して恩を返しきれないだろう。 彼がいなかったら、今日、蝿がお前をそこで食い尽くしていただいただろうに」と言ったのである。
§11.3.130iactantur et humeri;
肩もまた揺さぶられる。
quod uitium Demosthenes ita dicitur emendasse ut, cum in angusto quodam pulpito stans diceret, hasta humero dependens immineret, ut, si calore dicendi vitare id excidisset, offensatione illa commoneretur.
デモステネスはこの欠点を次のように矯正したと言われている。 すなわち、狭い演壇の上に立って語るとき、肩の上からぶら下がった槍が迫り来るようにし、弁論の熱気の中でそれを避けることを忘れてしまったら、その突き刺さる痛みによって警告されるようにしたのである。
ambulantem loqui ita demum oportet, si in causis publicis, in quibus multi sunt indices, quod dicimus quasi singulis inculcare peculiariter velimus.
歩きながら語ることは、多くの裁判官がいる公的裁判において、私たちの言うことをあたかも一人一人に個別にたたき込みたいと思うときにのみ、行うべきである。