§10.7.12sed hic usus ita proderit, si ea de qua locuti sumus ars antecesserit, ut ipsum illud, quod in se rationem non habet, in ratione versetur.
しかし、この習性(訓練)は、私たちが語ったあの技術が先行して初めて、それ自体としては理性を欠いたあのもの(習性)が理性の内に置かれるような仕方で、有益となるのである。
nam mihi ne dicere quidem videtur nisi qui disposite, ornate, copiose dicit, sed tumultuari.
というのも、秩序立って、華美に、豊かに語るのでなければ、私には語っているとさえ思われず、ただ騒ぎ立てていると思われるからである。
§10.7.13nec fortuiti sermonis contextum mirabor unquam, quem iurgantibus etiam mulierculis superfluere video, cum eo quod, si calor ac spiritus tulit, frequenter accidit ut successum extemporalem consequi cura non possit.
また、私は偶然の言葉の連なりを決して称賛しないであろう。 それは口論している女たちにおいてさえ溢れ出ているのを私は目にするからである。 もっとも、熱意や高揚が人を運ぶなら、即興の成功に注意深い配慮が追いつかないということがしばしば起こるのではあるが。
§10.7.14deum tunc adfuisse, cum id evenisset, veteres oratores, ut Cicero, dictitabant.
それが起こった時、神がそこに立ち会っていたのだと、キケロのような古代の弁論家たちは繰り返し語っていた。
sed ratio manifesta est.
しかし、その理由は明らかである。
nam bene concepti adfectus et recentes rerum imagines continuo impetu feruntur, quae nonnumquam mora stili refrigescunt et dilatae non revertuntur.
というのも、十分に抱かれた感情や事物の新鮮なイメージ(心像)は、途切れぬ勢いによって運ばれるが、それらは筆の遅れによって冷めてしまうことが少なくなく、一度先延ばしにされると二度と戻らないからである。
utique vero, cum infelix illa verborum cavillatio accessit et cursus ad singula vestigia restitit, non potest ferri contorta vis, sed, ut optime vocum singularum cedat electio, non continua, sed composita est.
とりわけ、あの不幸な言葉の詮索が加わり、歩みが一歩一歩立ち止まる時には、放たれた勢いは運ばれ得ず、たとえ個々の言葉の選択がこの上なくうまくいくとしても、それは連続したものではなく、継ぎ合わされたものになってしまう。
§10.7.15quare capiendae sunt illae, de quibus dixi, rerum imagines, quas vocari φαντασίας indicavimus, omniaque, de quibus dicturi erimus, personae, quaestiones, spes, metus habenda in oculis, in adfectus recipienda.
それゆえ、私が語ったあの事物のイメージ、私たちがファンタシアイと呼ぶと示したものを捉えねばならず、私たちが語ろうとするすべてのこと、すなわち人物、論点、希望、恐れを目の前に置き、心の中に受け入れねばならない。
pectus est enim, quod disertos facit, et vis mentis.
というのも、人を雄弁にするのは胸(心)であり、精神の力だからである。
ideoque imperitis quoque, si modo sint aliquo adfectu concitati, verba non desunt.
それゆえ、経験のない者たちであっても、何らかの感情によって刺激されてさえいれば、言葉に事欠くことはないのである。
§10.7.16tum intendendus animus, non in aliquam rem unam, sed in plures simul continuas;
そのとき、心はある一つのことではなく、同時に連続する複数のことに向けられねばならない。
ut, si per aliquam rectam viam mittamus oculos, simul omnia quae sunt in ea circaque intuemur, non ultimum tantum videmus sed usque ad ultimum.
それはちょうど、私たちがまっすぐな道に視線を送るなら、その道の上や周囲にあるすべてのものを同時に観察し、ただ最後のものだけを見るのではなく、最後に行くまでのすべてのものを見るようなものである。
addit ad dicendum etiam pudor stimulos, mirumque videri potest, quod, cum stilus secreto gaudeat atque omnes arbitros reformidet, extemporalis actio auditorium frequentia, ut miles congestu signorum, excitatur.
恥の意識もまた、語ることへの拍車を加え、そして、執筆は静寂を好み、あらゆる観察者を恐れるのに対して、即興の活動は、兵士が軍旗の集まりによって鼓舞されるように、聴衆の多さによって奮い立たされるということは、奇妙に思われるかもしれない。
§10.7.17namque et difficiliorem cogitationem exprimit et expellit dicendi necessitas, et secundos impetus auget placendi cupido.
というのも、語らねばならない必要性が、より困難な思考を絞り出し、外へと押し出すのであり、また気に入られたいという欲望が、さらなる衝動を増大させるからである。
adeo pretium omnia spectant, ut eloquentia quoque, quanquam plurimum habeat in se voluptatis, maxime tamen praesenti fructu laudis opinionisque ducatur.
すべてのものはこれほどまでに報酬を目指しているので、雄弁術もまた、それ自体の中に非常に多くの喜びを含んでいるとはいえ、やはり称賛や評判という目の前の果実によって最も強く導かれるのである。
§10.7.18nec quisquam tantum fidat ingenio, ut id sibi speret incipienti statim posse contingere, sed, sicut in cogitatione praecipimus, ita facilitatem quoque extemporalem a parvis initiis paulatim perducemus ad summam, quae neque perfici neque contineri nisi usu potest.
また、誰も自らの才能を過信して、初心者の段階で直ちにそれが自分に可能になるなどと期待すべきではない。 そうではなく、私たちが思考の訓練において指示したように、即興の容易さをもまた、小さな始まりから少しずつ最高(の段階)へと導くべきであり、それは訓練によってしか完成されることも維持されることもないのである。
§10.7.19ceterum pervenire eo debet, ut cogitatio non utique melior sit ea sed tutior, cum hanc facilitatem non prosa modo multi sint consecuti, sed etiam carmine, ut Antipater Sidonius et Licinius Archias (credendum enim Ciceroni est), non quia nostris quoque temporibus non et fecerint quidam hoc et faciant.
しかしながら、そこ(十分な水準)に到達せねばならず、その結果、入念な思考は必ずしもそれ(即興)より優れているとは限らず、ただより安全であるにすぎない、というほどにならねばならない。 多くの人々が散文だけでなく詩においてもこの容易さを獲得してきたからであり、シドンのアンティパトロスやリキニウス・アルキアスのようであった(キケロを信じるならば)。 そしてそれは、私たちの時代においても、ある人々がこれを行ってきたし、行っているからではない(というわけではないが)。
quod tamen non ipsum tam probabile puto, (neque enim habet aut usum res aut necessitatem) quam exhortandis in hanc spem, qui foro praeparantur, utile exemplum.
しかし、私はそのこと自体をそれほど称賛すべきことだとは思わない(なぜなら、そのようなことには実用性も必要性もないからである)。 むしろ、法廷のために準備している人々をこの希望へと励ますための有益な例として考えている。
§10.7.20neque vero tanta esse unquam debet fiducia facilitatis, ut non breve saltem tempus, quod nusquam fere deerit, ad ea quae dicturi simus dispicienda sumamus, quod quidem in iudiciis ac foro datur semper.
しかし、即興の容易さへの信頼は、私たちが語ろうとする事柄を検討するために、少なくとも短い時間(これはほとんどどこでも欠くことはないであろうが)を割かないほどに大きくなっては決してならない。 この時間は、裁判や法廷においては常に与えられているものである。
neque enim quisquam est, qui causam quam non didicerit agat.
なぜなら、自分が学んでいない事件を弁護する者など、誰もいないからである。
§10.7.21declamatores quosdam perversa ducit ambitio, ut exposita controversia protinus dicere velint;
一部の擬弁論の演習者たちを、歪んだ虚栄心が導いており、彼らは問題が提示されると直ちに語りたがる。
quin etiam, quod est in primis frivolum ac scenicum, verbum petant, quo incipiant.
それどころか、極めて軽薄で芝居がかっていることには、彼らは演説を始めるための言葉を求めることさえする。
sed tam contumeliosos in se ridet invicem eloquentia, et qui stultis videri eruditi volunt, stulti eruditis videntur.
しかし、雄弁術は自らに対してこれほど無礼な者たちを、今度は自ら嘲笑うのであり、愚者たちに対して教養ある者と思われたいと願う者たちは、教養ある者たちにとって愚者と思われるのである。
§10.7.22si qua tamen fortuna tam subitam fecerit agendi necessitatem, mobiliore quodam opus erit ingenio, et vis omnis intendenda rebus, et in praesentia remittendum aliquid ex cura verborum, si consequi utrumque non dabitur.
しかし、もし何らかの運命がこれほど突然の弁論の必要性を生じさせたならば、より機敏な才能が必要となるであろう。 そして、すべての力を事実に向けねばならず、当面の間は、両方を達成することが許されないならば、言葉への配慮をいくらか緩めねばならない。
tum et tardior pronuntiatio moras habet et suspensa ac velut dubitans oratio, ut tamen deliberate, non haesitare videamur.
その際、より緩やかな発音は時間稼ぎとなり、また引き延ばされた、いわば躊躇するような語り口も同様である。 ただしそれは、私たちが熟考しているように見え、たじろいでいるとは思われないようにするためである。