Humanitext Reader

クインティリアヌス · 弁論家の教育 §10.7.1-10.7.11

即興で話す能力の重要性と訓練法

304 / 366 箇所 · ラテン語

要旨

即興で話す能力の重要性と、それを身につけるための具体的な方法を説く。道筋(構成)を熟知すること、多大な執筆による訓練、そして思考を先回りさせる「理性を欠いた慣熟」の重要性について論じる。

§10.7.1Maximus vero studiorum fructus est et velut primus quoddam amplissimum longi laboris ex tempore dicendi facultas, quam qui non erit consecutus, mea quidem sententia civilibus officiis renuntiabit et solam scribendi facultatem potius ad alia opera convertet.
しかし、諸々の学問の最大の、そしていわば長い労苦に対する最も豊かな、最初の果実は、即興で話す能力であり、これを獲得しなかった者は、私の考えでは、市民としての義務を辞退し、書く能力だけを他の活動へと向ける方がよい。
vix enim bonae fidei viro convenit auxilium in publicum polliceri, quod praesentissimis quibusque periculis desit, intrare portum ad quem navis accedere nisi lenibus ventis vecta non possit,
というのも、極めて切迫した危険において欠けてしまうような援助を公に約束することや、穏やかな風に乗って運ばれるのでなければ船が近づくこともできない港に入ろうとすることは、誠実な人物にはほとんど似合わないからである。
§10.7.2siquidem innumerabiles accidunt subitae necessitates vel apud magistratus vel repraesentatis iudiciis continuo agendi.
なぜなら、政務官の前で、あるいは即座に開かれる裁判において、直ちに弁論を行わねばならない不意の必要性は、数限りなく生じるからである。
quarum si qua, non dico cuicunque innocentium civium sed amicorum ac propinquorum alicui evenerit, stabitne mutus et salutarem petentibus uocem statimque, si non succurratur, perituris, moras et secessum et silentium quaeret, dum illa verba fabricentur et memoriae insidant et vox ac latus praeparetur?
もしこれらの中の何かが、罪なき市民の誰かとは言わないまでも、友人や親族の誰かに降りかかった時、助けとなる声を求め、直ちに救われなければ破滅してしまう人々を前にして、彼は口を閉ざしたまま立ち尽くし、あの言葉が組み立てられ、記憶に定着し、声や肺活量が準備されるまでの間、遅延や退避や沈黙を求めるのであろうか。
§10.7.3quae vero patitur hoc ratio, ut quisquam possit orator omittere aliquando casus Quid, cum adversario respondendum erit, fiet? nam saepe ea, quae opinati sumus et contra quae scripsimus, fallunt, ac tota subito causa mutatur;
いかなる理性が、弁論家が不意の事態を度外視することを許すというのか。 相手方に反論せねばならない時、どうするつもりなのか。 なぜなら、私たちが予期し、それに備えて書いた事柄はしばしば当てが外れ、事件全体が突然変化するからである。
atque ut gubernatori ad incursus tempestatum, sic agenti ad varietatem causarum ratio mutando est.
そして、嵐の襲来に対して舵手が針路を変えねばならないように、弁論を行う者も事件の多様性に応じて自らの計画を変えねばならない。
§10.7.4quid porro multus stilus et adsidua lectio et longa studiorum aetas facit, si manet eadem quae fuit incipientibus difficultas? perisse profecto confitendum est praeteritum laborem, cui semper idem laborandum est.
さらに、初心者と同じ困難が残ったままであるならば、多くの執筆や絶えざる読書、長年にわたる研究の歳月は何のためにあるというのか。 常に同じ苦労をせねばならない者にとって、過去の労苦は実に無駄になってしまったと告白せねばならない。
neque ego hoc ago ut ex tempore dicere malit, sed ut possit.
私は、彼が即興で語ることをより好むようにと努めているのではなく、それができるようにと努めているのである。
id autem maxime hoc modo consequemur.
そしてこのことは、主に次のような方法によって達成されるであろう。
§10.7.5nota sit primum dicendi via.
第一に、語りの道筋が熟知されていなければならない。
neque enim prius contingere cursus potest quam scierimus, quo sit et qua perveniendum.
目的地がどこであり、どの道を通って到達すべきかを知る前には、走ることもできないからである。
nec satis est non ignorare quae sunt causarum iudicialium partes, aut quaestionum ordinem recte disponere, quanquam ista sunt praecipua, sed quid quoque loco primum sit ac secundum et deinceps;
また、司法的な事件の構成要素が何であるかを知っていることや、問いの順序を正しく配置することだけでは十分ではなく、それぞれの箇所で何が最初で、何が二番目で、その次に来るべきかを知らねばならない。
quae ita sunt natura copulata, ut mutari aut intervelli sine confusione non possint.
これらは自然の結びつきによって非常に固く結ばれているので、混乱なしに変更したり、引き離したりすることはできないのである。
§10.7.6quisquis autem via dicet, ducetur ante omnia rerum ipsa serie velut duce;
道筋に従って語る者は誰でも、何よりもまず事物の順序そのものをいわば導き手として導かれるであろう。
propter quod homines etiam modice exercitati facillime tenorem in narrationibus servant.
このため、中程度にしか訓練されていない人々であっても、陳述において流れを最も容易に保つことができるのである。
deinde, quid quoque loco quaerant, scient.
次に、彼らはそれぞれの箇所で何を求めればよいかを知ることになる。
nec circumspectabunt nec offerentibus se aliunde sensibus turbabuntur nec confundent ex diversis orationem velut salientes huc illuc nec usquam insistentes.
彼らは周囲を見回すことも、他から生じる考えに惑わされることもなく、あちこちへ飛び跳ねてどこにも立ち止まらないかのように、多様な要素から演説を混乱させることもない。
§10.7.7postremo habebunt modum et fine, qui esse citra divisionem nullus potest.
最後に彼らは節度と限界を持つであろう。 それは区分なしには全く存在し得ないものである。
expletis pro facultate omnibus quae proposuerint, pervenisse se ad ultimum sentient.
提案したすべての事柄を能力に応じてやり遂げた時、自らが最後に到達したことを感じるであろう。
et haec quidem ex arte, illa vero ex studio: ut copiam sermonis optimi, quemadmodum praeceptum est, comparemus: multo ac fideli stilo sic formetur oratio, ut scriptorum colorem etiam quae subito effusa sint reddant, ut, cum multa scripserimus, etiam multa dicamus.
そして、これらは技術に依存するものであるが、次のような事柄は学習に依存する。 すなわち、教えられているように最善の言葉の豊富さを獲得することである。 多くのかつ忠実な執筆によって演説がそのように形作られ、不意に流れ出た言葉であっても書かれたものの色彩を再現し、多くのものを書いた時には、多くのものを語ることもできるようにすることである。
§10.7.8nam consuetudo et exercitatio facilitatem maxime parit;
なぜなら、習慣と訓練が最もよく容易さを生み出すからである。
quae si paulum intermissa fuerit, non velocitas illa modo tardatur, sed ipsum os coit atque concurrit.
これが少しでも中断されるなら、あの敏捷さが鈍るだけでなく、口自体が固まって動かなくなる。
quanquam enim opus est naturali quadam mobilitate animi ut, dum proxima dicimus, struere ulteriora possimus semperque nostram vocem provisa et formata cogitatio excipiat, §10.7.9vix tamen aut natura aut ratio in tam multiplex officium diducere animum queat, ut inventioni, dispositioni, elocutioni, ordini rerum verborumque, tum iis, quae dicit, quae subiuncturus est, quae ultra spectanda sunt, adhibita vocis, pronuntiationis, gestus observatione, una sufficiat.
確かに、最も身近な事柄を語っている間に、さらにその先の事柄を組み立てることができ、予見され形作られた思考が常に私たちの声を受け止めるようにするためには、心の天賦の敏捷さが必要ではあるが、それでも、声や発音、身振りの観察を適用しつつ、着想、配置、修辞、事物と言葉の順序、さらには語っている事柄、次に続けようとする事柄、さらにその先に見据えるべき事柄に対して、ただ一つの心が同時に十分に対応できるように、自然や理性が心をこれほど多様な任務へと分割することは困難である。
§10.7.10longe enim praecedat oportet intentio ac prae se res agat, quantumque dicendo consumitur, tantum ex ultimo prorogetur;
なぜなら、注意ははるか前を進んで物事を引き連れて行くべきであり、語ることによって消費される分と同じだけ、末尾から延長されねばならないからである。
ut, donec perveniamus ad finem, non minus prospectu procedamus quam gradu, si non intersistentes offensantesque brevia illa atque concisa singultantium modo eiecturi sumus.
それは、もし私たちが立ち止まったり、つまずいたりして、嗚咽する人々のように、あの短く区切られた言葉を吐き出そうとしないのであれば、終点に到達するまで、歩みだけでなく、見通しによっても同じように進むためである。
§10.7.11est igitur usus quidam irrationalis, quem Graeci ἄλογον τριβήν vocant, qua manus in scribendo decurrit, qua oculi totos simul in lectione versus flexusque eorum et transitus intuentur, et ante sequentia vident quam priora dixerunt.
したがって、ギリシア人が「理性を欠いた慣熟」と呼ぶところのある種の習性が存在するのであり、それによって書く時には手が走り、読む時には目が文全体と、その行の曲がり目や移行を同時に捉え、先行する言葉を口にする前にすでに後続のものを目にしている。
quo constant miracula illa in scenis pilariorum ac ventilatorum, ut ea quae emiserint ultro venire in manus credas et qua iubentur decurrere.
お手玉芸人やジャグラーが舞台で見せるあの驚異的な技もこれによって成り立っているのであり、投げ出した物が自ずと手に入り、命じられた通りに動いているかのように信じられるほどである。

語釈・文法注

  1. 10.7.1quam qui non erit consecutus — 関係代名詞 `quam` は `ex tempore dicendi facultas` を先行詞とし、次の関係節内の `consecutus`(直説法未来完了、あるいは接続法未来完了)の目的語。`qui` はその節の主語。
  2. 10.7.2vel apud magistratus vel repraesentatis iudiciis — `repraesentatis iudiciis` は絶対的奪格。「即座に開かれる裁判において」あるいは「裁判が差し迫った状態で」を意味する。
  3. 10.7.3ratio mutando est — `ratio mutando est` は動名詞の与格(または奪格)を用いるか、あるいはコデックスの異読によっては `mutanda`(動形容詞)とされる箇所。ここでは文脈上「舵手が嵐に応じて計画を変更せねばならない(動形容詞的・義務の意味)」と同等の構造として解釈する。
  4. 10.7.5nota sit primum dicendi via — `nota sit` は願望・命令の接続法現在(3人称単数)。「まず知られている(熟知されている)べきである」の意。
  5. 10.7.8ut, dum proxima dicimus, struere ulteriora possimus — `ut` 節は、直前の `naturali quadam mobilitate animi`(心の天賦の敏捷さ)を説明・限定する結果節、あるいは同格の節。「〜できるような(敏捷さ)」と訳す。
  6. 10.7.10quantumque dicendo consumitur, tantum ex ultimo prorogetur — 相関関係 `quantum... tantum` を含む構造。主節の動詞 `prorogetur` は接続法現在。「語ることによって消費される分と同じだけ、末尾から(先の思考を)延長・追加せねばならない」という義務・当為を表す。

この箇所を引用する

クインティリアヌス, 弁論家の教育 §10.7.1-10.7.11. Humanitext Reader, https://reader.humanitext.ai/text/urn:cts:latinLit:phi1002.phi001.humanitext-lat2:10.7.1-10.7.11

AIによる草稿訳である旨と閲覧日を添えてください。

訳文・注・要旨はAIによる草稿で、読者の指摘により改訂されています。