§10.7.1Maximus vero studiorum fructus est et velut primus quoddam amplissimum longi laboris ex tempore dicendi facultas, quam qui non erit consecutus, mea quidem sententia civilibus officiis renuntiabit et solam scribendi facultatem potius ad alia opera convertet.
그러나 공부의 가장 큰 결실이자, 이른바 오랜 노고에 대한 최초의 가장 풍성한 보상은 즉흥적으로 연설하는 능력이다. 내 생각으로는, 이 능력을 얻지 못할 자는 시민으로서의 책무를 사양하고, 차라리 글 쓰는 능력만을 다른 저작 활동으로 돌려야 할 것이다.
vix enim bonae fidei viro convenit auxilium in publicum polliceri, quod praesentissimis quibusque periculis desit, intrare portum ad quem navis accedere nisi lenibus ventis vecta non possit,
왜냐하면 가장 절박한 위험 속에서 정작 빠져 버릴 원조를 공적으로 약속하는 일이나, 부드러운 바람에 실려 오지 않으면 배가 접근할 수조차 없는 항구로 들어가려 하는 것은 성실한 사람에게 거의 어울리지 않기 때문이다.
§10.7.2siquidem innumerabiles accidunt subitae necessitates vel apud magistratus vel repraesentatis iudiciis continuo agendi.
왜냐하면 치안관 앞이나 즉석에서 열리는 재판에서 지체 없이 변론해야 하는 뜻밖의 긴박한 필요성은 셀 수도 없이 많이 발생하기 때문이다.
quarum si qua, non dico cuicunque innocentium civium sed amicorum ac propinquorum alicui evenerit, stabitne mutus et salutarem petentibus uocem statimque, si non succurratur, perituris, moras et secessum et silentium quaeret, dum illa verba fabricentur et memoriae insidant et vox ac latus praeparetur?
이러한 일들이, 어떤 무고한 시민은 차치하고라도, 친구나 친척 중 누군가에게 닥쳤을 때, 그는 구원의 목소리를 요청하며 즉시 도움을 받지 못하면 파멸할 이들 앞에서 묵묵히 서서, 저 말들이 조립되고 기억에 안착하며 목소리와 폐가 준비될 때까지 지체와 은둔과 침묵을 구할 것인가?
§10.7.3quae vero patitur hoc ratio, ut quisquam possit orator omittere aliquando casus Quid, cum adversario respondendum erit, fiet? nam saepe ea, quae opinati sumus et contra quae scripsimus, fallunt, ac tota subito causa mutatur;
도대체 어떤 이성이 연설가로 하여금 뜻밖의 사태를 무시할 수 있게 해 준단 말인가? 상대방에게 반박해야 할 때 어떻게 대처할 것인가? 왜냐하면 우리가 예상하고 그에 대비하여 써 둔 것들이 빗나가는 일이 많고, 소송 전체가 갑자기 바뀌기 때문이다.
atque ut gubernatori ad incursus tempestatum, sic agenti ad varietatem causarum ratio mutando est.
선장이 폭풍의 습격에 맞추어 침로를 바꾸어야 하듯이, 변론가도 사건의 다양성에 대응하여 계획을 바꾸어야 한다.
§10.7.4quid porro multus stilus et adsidua lectio et longa studiorum aetas facit, si manet eadem quae fuit incipientibus difficultas? perisse profecto confitendum est praeteritum laborem, cui semper idem laborandum est.
나아가, 처음 시작할 때의 곤란함이 그대로 남아 있다면, 많은 글쓰기와 부단한 독서, 그리고 오랜 학업의 세월이 무슨 소용이 있겠는가? 언제나 똑같은 고생을 해야 하는 사람에게는 과거의 노고가 진정 허사였음을 고백해야만 할 것이다.
neque ego hoc ago ut ex tempore dicere malit, sed ut possit.
내가 힘쓰는 바는 그가 즉흥적으로 연설하는 것을 더 좋아하게 하려는 것이 아니라, 그렇게 할 수 있게 하려는 것이다.
id autem maxime hoc modo consequemur.
그리고 우리는 주로 다음과 같은 방식으로 이 능력을 달성하게 될 것이다.
§10.7.5nota sit primum dicendi via.
첫째로, 연설의 경로가 숙지되어 있어야 한다.
neque enim prius contingere cursus potest quam scierimus, quo sit et qua perveniendum.
우리가 어디로 그리고 어떤 길을 통해 도달해야 하는지 알기 전에는 달리는 일도 일어날 수 없기 때문이다.
nec satis est non ignorare quae sunt causarum iudicialium partes, aut quaestionum ordinem recte disponere, quanquam ista sunt praecipua, sed quid quoque loco primum sit ac secundum et deinceps;
또한 사법적 소송의 구성 요소가 무엇인지 아는 것이나 질문의 순서를 바르게 배치하는 것만으로는 충분하지 않으니, 각 대목에서 무엇이 첫째이고 둘째이며 그 다음인지 알아야 한다.
quae ita sunt natura copulata, ut mutari aut intervelli sine confusione non possint.
이것들은 본성상 서로 결합되어 있어서, 혼란을 초래하지 않고서는 변경하거나 떼어낼 수 없다.
§10.7.6quisquis autem via dicet, ducetur ante omnia rerum ipsa serie velut duce;
경로를 따라 연설하는 자는 누구든지 무엇보다도 사물 자체의 순서를 길잡이 삼아 이끌릴 것이다.
propter quod homines etiam modice exercitati facillime tenorem in narrationibus servant.
이 때문에 중간 정도로만 훈련된 사람들도 진술의 흐름을 가장 쉽게 유지할 수 있다.
deinde, quid quoque loco quaerant, scient.
다음으로, 그들은 각 대목에서 무엇을 구해야 할지 알 것이다.
nec circumspectabunt nec offerentibus se aliunde sensibus turbabuntur nec confundent ex diversis orationem velut salientes huc illuc nec usquam insistentes.
그들은 사방을 두리번거리지도 않을 것이고, 다른 곳에서 흘러들어오는 생각들에 휘둘리지도 않을 것이며, 이곳저곳으로 뛰어다니기만 하고 어디에도 발을 붙이지 못하는 것처럼 다양한 요소들로 연설을 혼란스럽게 만들지도 않을 것이다.
§10.7.7postremo habebunt modum et fine, qui esse citra divisionem nullus potest.
마지막으로 그들은 절도와 한계를 가질 것이다. 이는 구분이 없이는 결코 존재할 수 없다.
expletis pro facultate omnibus quae proposuerint, pervenisse se ad ultimum sentient.
자신이 제안한 모든 일을 능력에 맞게 마쳤을 때, 스스로 마지막에 도달했음을 느낄 것이다.
et haec quidem ex arte, illa vero ex studio: ut copiam sermonis optimi, quemadmodum praeceptum est, comparemus: multo ac fideli stilo sic formetur oratio, ut scriptorum colorem etiam quae subito effusa sint reddant, ut, cum multa scripserimus, etiam multa dicamus.
그리고 이러한 것들은 기술에서 나오는 반면, 다음과 같은 것들은 학업에서 나온다. 즉, 가르침을 받은 대로 가장 훌륭한 언어의 풍부함을 획득하는 것이다. 많고도 충실한 글쓰기를 통해 연설이 그렇게 형성되어, 갑자기 쏟아져 나온 말들조차 글의 색채를 띠게 하고, 그리하여 우리가 많은 것을 썼을 때 많은 것을 말할 수도 있게 해야 한다.
§10.7.8nam consuetudo et exercitatio facilitatem maxime parit;
왜냐하면 습관과 훈련이 숙달을 가장 잘 낳기 때문이다.
quae si paulum intermissa fuerit, non velocitas illa modo tardatur, sed ipsum os coit atque concurrit.
이것이 잠시라도 중단되면, 그 민첩함이 더뎌질 뿐만 아니라 입 자체가 굳어서 맞물려 버린다.
quanquam enim opus est naturali quadam mobilitate animi ut, dum proxima dicimus, struere ulteriora possimus semperque nostram vocem provisa et formata cogitatio excipiat, §10.7.9vix tamen aut natura aut ratio in tam multiplex officium diducere animum queat, ut inventioni, dispositioni, elocutioni, ordini rerum verborumque, tum iis, quae dicit, quae subiuncturus est, quae ultra spectanda sunt, adhibita vocis, pronuntiationis, gestus observatione, una sufficiat.
실로 가장 가까운 것들을 말하는 동안 더 멀리 있는 것들을 구상할 수 있고, 예견되고 조형된 숙고가 언제나 우리의 목소리를 이어받을 수 있도록 마음에 어떤 타고난 기동성이 필요하기는 하지만, 목소리와 발음, 몸짓의 관찰을 적용하면서, 구상, 배치, 수사, 사물과 단어의 순서, 그리고 말하고 있는 것, 뒤이어 덧붙이려는 것, 그 너머로 내다보아야 할 것에 단 하나의 마음이 동시에 충분히 대처할 수 있도록 자연이나 이성이 마음을 그토록 다각적인 임무로 나누기란 거의 불가능하다.
§10.7.10longe enim praecedat oportet intentio ac prae se res agat, quantumque dicendo consumitur, tantum ex ultimo prorogetur;
왜냐하면 집중력은 훨씬 앞서 나가서 일을 몰고 가야 하며, 말하기로 소비되는 만큼 끝부분에서 연장되어야 하기 때문이다.
ut, donec perveniamus ad finem, non minus prospectu procedamus quam gradu, si non intersistentes offensantesque brevia illa atque concisa singultantium modo eiecturi sumus.
이는 우리가 멈춰 서거나 걸려 넘어지면서 흐느끼는 사람들처럼 짧고 뚝뚝 끊어지는 말을 내뱉으려는 것이 아니라면, 끝에 다다를 때까지 걸음뿐만 아니라 시야에 의해서도 똑같이 나아가기 위함이다.
§10.7.11est igitur usus quidam irrationalis, quem Graeci ἄλογον τριβήν vocant, qua manus in scribendo decurrit, qua oculi totos simul in lectione versus flexusque eorum et transitus intuentur, et ante sequentia vident quam priora dixerunt.
그러므로 그리스인들이 ‘이성을 결여한 숙달’이라 부르는 일종의 비이성적인 관습이 존재한다. 이것에 의해 글을 쓸 때는 손이 미끄러지듯 나아가고, 글을 읽을 때는 눈이 문장 전체와 그 줄의 꺾임과 이행을 동시에 포착하며, 앞선 단어들을 말하기 전에 이미 뒤따르는 것들을 본다.
quo constant miracula illa in scenis pilariorum ac ventilatorum, ut ea quae emiserint ultro venire in manus credas et qua iubentur decurrere.
공놀이꾼과 요술쟁이들이 무대에서 보여 주는 저 놀라운 묘기들도 이것에 의존하는바, 그들이 던진 물건들이 스스로 손안으로 돌아와 명령받은 대로 움직이는 것처럼 믿어질 정도이다.