Humanitext Reader

クインティリアヌス · 弁論家の教育 §10.3.23-10.3.33

執筆環境の選択と集中および筆記用具の助言

299 / 366 箇所 · ラテン語

要旨

クィンティリアヌスは、美しい自然環境が実際には集中を妨げることを指摘し、デモステネスの例を引いて暗闇や静寂、騒音に動じない精神の重要性を主張する。さらに、適切な筆記用具(蝋板と羊皮紙)の選択や余白の残し方など、執筆における具体的な工夫を勧める。

§10.3.23mihi certe iucundus hic magis quam studiorum hortator videtur esse secessus.
私にとっては確かに、この隠棲は勉学を促すものというよりは、心地よいものであると思われる。
namque illa, quae ipsa delectant, necesse est avocent ab intentione operis destinati.
なぜなら、それ自体で楽しませてくれるものは、予定している作品への集中から気をそらさざるを得ないからである。
neque enim se bona fide in multa simul intendere animus totum potest, et quocunque respexit, desinit intueri quod propositum erat.
なぜなら、精神は多くのことに同時に誠実に全面的に集中することはできず、どこか別のところを見れば、本来意図されていたものを見ることをやめてしまうからである。
§10.3.24quare silvarum amoenitas et praeterlabentia flumina et inspirantes ramis arborum aurae volucrumque cantus et ipsa late circumspiciendi libertas ad se trahunt, ut mihi remittere potius voluptas ista videatur cogitationem quam intendere.
したがって、森の美しさや、流れ過ぎる川、木の枝に吹き込むそよ風、鳥たちの歌声、そして広く見渡すこと自体の自由は、人を引きつけるので、私には、その快楽は思考を集中させるよりは、むしろ弛緩させるように思われる。
§10.3.25Demosthenes melius, qui se in locum, ex quo nulla exaudiri vox et ex quo nihil prospici posset, recondebat ne aliud agere mentem cogerent oculi.
デモステネスの方がより優れていた。 彼は、いかなる声も聞こえず、何も見通すことができない場所へと身を隠した。 それは、目が精神に別のことをするように強制しないためであった。
ideoque lucubrantes silentium noctis et clausum cubiculum et lumen unum velut tectos maxime teneat.
それゆえ、夜学に励む人々を、夜の静寂、閉ざされた部屋、そして一つの明かりが、あたかも包み込むようにして、最もよく保持してくれるのである。
§10.3.26sed cum in omni studiorum genere tum in hoc praecipue bona valetudo, quaeque eam maxime praestat, frugalitas, necessaria est, cum tempora ab ipsa rerum natura ad quietem refectionemque nobis data in acerrimum laborem convertimus.
しかし、あらゆる分野の学問において、とりわけこれにおいては、健康と、それを最もよくもたらす節度が不可欠である。 なぜなら、私たちは自然そのものによって休息や回復のために与えられた時間を、極めて激しい労働に変えるからである。
cui tamen non plus irrogandum est quam quod somno supererit, haud deerit.
しかし、それに対して、睡眠から残される時間以上のものを課すべきではないし、それで不足することはないだろう。
§10.3.27obstat enim diligentiae scribendi etiam fatigatio, et abunde, si vacet, lucis spatia sufficiunt;
なぜなら、疲労もまた執筆の入念さを妨げるからであり、もし時間があるなら、昼の光の時間が十分に足りている。
occupatos in noctem necessitas agit.
仕事に追われている人々を、必要性が夜へと駆り立てるのである。
est tamen lucubratio, quotiens ad eam integri ac refecti venimus, optimum secreti genus.
しかし、夜学は、私たちが万全で回復した状態でそれに向かう限り、隠棲の最良の形態である。
§10.3.28sed silentium et secessus et undique liber animus ut sunt maxime optanda, ita non semper possunt contingere, ideoque non statim, si quid obstrepet, abiciendi codices erunt et deplorandus dies;
しかし、静寂や隠棲、そしてあらゆる束縛から自由な精神は、最も望ましいものであるとはいえ、常に得られるとは限らない。 それゆえ、何か騒音が聞こえたからといって、直ちに本を投げ出し、その一日を嘆くべきではない。
verum incommodis repugnandum et hic faciendus usus, ut omnia quae impedient vincat intentio;
むしろ、不都合に抗い、困難に慣れるべきであり、そうして集中力があらゆる妨げになるものに打ち勝つようにすべきである。
quam si tota mente in opus ipsum direxeris, nihil eorum, quae oculis vel auribus incursant, ad animum perveniet.
もしその集中力を全精神をもって作品そのものに向けたなら、目や耳に入ってくるもののうち、精神に達するものは何一つないであろう。
§10.3.29an vero frequenter etiam fortuita hoc cogitatio praestat, ut obvios non videamus et itinere deerremus: non consequemur idem, si et voluerimus? non est indulgendum causis desidiae.
あるいは、偶然の思考がしばしばこれをもたらし、目の前にいる人々が見えず、道から迷い出ることさえあるというのに、私たちがそれを望みさえすれば、同じことを達成できないだろうか。 怠惰の言い訳に甘んじるべきではない。
nam si non nisi refecti, non nisi hilares, non nisi omnibus aliis curis vacantes studendum existimarimus, semper erit propter quod nobis ignoscamus.
なぜなら、もし私たちが、回復している時、愉快な時、他のあらゆる配慮から自由な時にしか勉強すべきではないと考えるなら、自分自身を許す理由が常に存在することになるからである。
§10.3.30quare in turba, itinere, conviviis etiam faciat sibi cogitatio ipsa secretum.
したがって、群衆の中、旅の途中、さらには宴会においても、思考そのものが自分自身のために隠棲の場所を作り出すべきである。
quid alioqui fiet, cum in medio foro, tot circumstantibus iudiciis, iurgiis, fortuitis etiam clamoribus, erit subito continua oratione dicendum, si particulas quas ceris mandamus nisi in solitudine reperire non possumus? propter quae idem ille tantus amator secreti Demosthenes in litore, in quo se maximo cum sono fluctus illideret, meditans consuescebat contionum fremitus non expavescere.
そうでなければ、広場の真ん中で、非常に多くの裁判や争い、さらには不意の叫び声に囲まれて、突然途切れのない演説を行わねばならない時に、もし蝋板に書き留める細かな言葉を孤独の中でしか見つけることができないとしたら、一体どうなるのだろうか。 これらのことのために、あの隠棲の多大な愛好者であったデモステネス自身も、波が最大の音を立てて打ち寄せる海岸で瞑想しながら、民会の騒音に恐れをなさないように慣らしていたのである。
§10.3.31illa quoque minora (sed nihil in studiis parvum est) non sunt transeunda: scribi optime ceris, in quibus facillima est ratio delendi, nisi forte visus infirmior membranarum potius usum exiget, quae ut iuvant aciem, ita crebra relatione, quoad intinguntur, calami morantur manum et cogitationis impetum frangunt.
これらより些細な事柄も(しかし学問において些細なものは何もないが)通り過ぎてはならない。 蝋板に書くのが最良であり、そこでは消去する方法が最も容易である。 ただし、視力が弱い場合にはむしろ羊皮紙の使用が求められるかもしれない。 羊皮紙は視力を助けるものの、インクに浸すためにペンを頻繁に往復させることで、手を遅らせ、思考の勢いを削いでしまう。
§10.3.32relinquendae autem in utrolibet genere contra erunt vacuae tabellae, in quibus libera adiiciendo sit excursio.
しかし、どちらの場合であっても、反対側に空白の板を残しておくべきであり、そこでは追加による自由な書き込みができるようにすべきである。
nam interim pigritiam emendandi angustiae faciunt aut certe novorum interpositione priora confundant.
なぜなら、時にはスペースの狭さが修正することへの怠惰を生み出し、あるいは少なくとも新しいものを挿入することによって、以前に書いたものを混乱させてしまうからである。
ne latas quidem ultra modum esse ceras velim, expertus iuvenem studiosum alioqui praelongos habuisse sermones, quia illos numero versuum metiebatur, idque vitium, quod frequenti admonitione corrigi non potuerat, mutatis codicibus esse sublatum.
私はまた、蝋板が度を越えて幅広くあることも望まない。 私は、他の方針では熱心なある若者が、非常に長い文章を書いていたのを経験したからである。 なぜなら彼はそれを一行の長さで測っていたからであり、そして、頻繁な忠告によっても修正できなかったその欠点が、ノートを変えることによって解消されたからである。
§10.3.33debet vacare etiam locus, in quo notentur quae scribentibus solent extra ordinem, id est ex aliis, quam qui sunt in manibus loci, occurrere.
また、執筆している人々に、順序から外れて、すなわち現在手元にある部分とは別の部分から生じがちな事柄を留めておくための場所も空けておかねばならない。
irrumpunt enim optimi nonnunquam sensus, quos neque inserere oportet neque differre tutum est, quia interim elabuntur, interim memoriae suae intentos ab alia inventione declinant ideoque optime sunt in deposito.
なぜなら、時には極めて優れた考えが割り込んでくることがあり、それらをそこに挿入するのは不適切であり、かといって先延ばしにするのも安全ではない(なぜなら、時には消え去ってしまい、時にはそれらを記憶しようと集中することで、別の着想から引き離されてしまうからである)。 したがって、それらは預け場所に置いておくのが最善である。

語釈・文法注

  1. 10.3.23mihi certe iucundus hic magis quam studiorum hortator videtur esse secessus — 文の主語は `secessus`(単数主格)。動詞 `videtur` と不定詞 `esse` の述語補語として、形容詞 `iucundus` と名詞句 `studiorum hortator` が `magis quam` によって対比されている。`studiorum` は名詞 `hortator` に対する目的格的属格(勉学を促すもの)。
  2. 10.3.25lucubrantes silentium noctis et clausum cubiculum et lumen unum velut tectos maxime teneat — 三つの名詞句(`silentium`, `cubiculum`, `lumen`)が主語として並列されているが、動詞 `teneat`(接続法現在・3人称単数)は直近の主語に牽引されるか、全体を一塊の概念として単数で受けている。対格の現在分詞名詞用法である `lucubrantes`(夜学に励む人々を)が目的語であり、`tectos` はそれに対する述語的対格(補語)として「あたかも遮蔽された人々のように」を意味する。
  3. 10.3.26cui tamen non plus irrogandum est quam quod somno supererit, haud deerit — 関係代名詞 `cui`(与格・単数・男性)は直前の `acerrimum laborem` を指す。`irrogandum est` は動名詞の義務構文で、`cui` はその関与与格。`quod somno supererit` は `quam` の後に続く関係節で、その主語(または独立文 `haud deerit` の主語)は睡眠から残された時間。後者は独立した平叙文として訳出される。
  4. 10.3.31crebra relatione, quoad intinguntur, calami morantur manum — 文の主格関係代名詞 `quae`(先行詞は `membranae`)が、対比の `ut... ita...` の中で `morantur` および `frangunt` の主語となる。`crebra relatione` は手段・原因の奪格で、`calami` はその属格(ペンの頻繁な戻しによって)。`quoad intinguntur` は接続詞 `quoad`(〜する間)を用いた時節で、動詞 `intinguntur`(3人称複数受動態)の主語はペン(calami)。

この箇所を引用する

クインティリアヌス, 弁論家の教育 §10.3.23-10.3.33. Humanitext Reader, https://reader.humanitext.ai/text/urn:cts:latinLit:phi1002.phi001.humanitext-lat2:10.3.23-10.3.33

AIによる草稿訳である旨と閲覧日を添えてください。

訳文・注・要旨はAIによる草稿で、読者の指摘により改訂されています。