§10.3.12nec promptum est dicere, utros peccare validius putem, quibus omnia sua placent an quibus nihil.
自分たちの書いたものがすべて気に入る人々と、何一つ気に入らない人々の、どちらがよりひどい過ちを犯していると私が考えているか、言うのは容易ではない。
accidit enim etiam ingeniosis adolescentibus frequenter, ut labore consumantur et in silentium usque descendant nimia bene dicendi cupiditate.
なぜなら、才能ある若者たちにおいてもしばしば、良く語りたいという過度の欲望のために、労苦にすり減らされ、沈黙にまで至ってしまうということが起こるからである。
qua de re memini narrasse mihi Iulium Secundum illum, aequalem meum atque a me, ut notum est, familiariter amatum, mirae facundiae virum, infinitae tamen curae, quid esset sibi a patruo suo dictum.
このことについて、私の同世代人であり、よく知られているように親しい友人でもあった、驚くべき流暢さの男であるが、それでも無限の入念さを持っていた、あのユリウス・セクンドゥスが、叔父から何と言われたかを私に語ってくれたのを覚えている。
§10.3.13is fuit Iulius Florus, in eloquentia Galliarum, quoniam ibi demum exercuit eam, princeps, alioqui inter paucos disertus et dignus ilia propinquitate.
その人とはユリウス・フロルスであった。 彼はガリア地方において(なぜなら、彼は結局そこで弁論術を実践したからである)の弁論の第一人者であり、その他の点でも、数少ない雄弁な人々の一人であり、その親族関係にふさわしい人物であった。
is cum Secundum, scholae adhuc operatum, tristem forte vidisset, interrogavit, quae causa frontis tam adductae.
彼が、いまだ学校での学びに専念していたセクンドゥスが、たまたま悲しげにしているのを見て、そのひどくしかめられた眉間の原因は何であるかと尋ねた。
§10.3.14nec dissimulavit adolescens, tertium iam diem esse, quod omni labore materiae ad scribendum destinatae non inveniret exordium;
その若者も隠し立てはせず、執筆のために用意された題材に対して、あらゆる努力を払っても序論が見つからないまま、もう三日目になると言った。
quo sibi non praesens tantum dolor, sed etiam desperatio in posterum fieret.
そのことによって、彼には現在の苦痛だけでなく、将来に対する絶望も生じていた。
tum Florus arridens, numquid tu, inquit, melius dicere vis quam potes?
するとフロルスは微笑んで言った。 「お前は、自分が語りうる以上の優れた語り方をしたいとでもいうのか?
§10.3.15ita se res habet.
」事の真相はこういうことだ。
curandum est ut quam optime dicamus; dicendum tamen pro facultate.
私たちはできる限り良く語るように配慮しなければならないが、それでも自分の能力に応じて語るべきである。
ad profectum enim opus est studio non indignatione.
なぜなら、進歩のために必要なのは熱意であって、憤りではないからである。
ut possimus autem scribere etiam plura et celerius, non exercitatio modo praestabit, in qua sine dubio multum est, sed etiam ratio;
しかし、私たちがより多くのことをより速く書くことができるようになるためには、訓練だけ(これには疑いなく大きな効果があるが)がそれをもたらすのではなく、方法もまたもたらすのである。
si non resupini spectantesque tectum et cogitationem murmure agitantes exspectaverimus quid obveniat; sed quid res poscat, quid personam deceat, quod sit tempus, qui iudicis animus intuiti, humano quodam modo ad scribendum accesserimus.
もし私たちが、仰向けに寝そべって天井を見上げ、つぶやきながら思考を巡らせて、何か思い浮かぶのを待つのではなく、事態が何を要求しているか、人物に何がふさわしいか、時機がいつであるか、裁判官の心情がどうであるかを見極めて、人間にふさわしい方法で執筆に取りかかるならば(それこそが方法なのだ)。
sic nobis et initia et quae sequuntur natura ipsa praescribit.
このようにして、自然そのものが私たちに、導入部も、その後に続くものも指示してくれるのである。
§10.3.16certa sunt enim pleraque et, nisi coniueamus, in oculos incurrunt;
なぜなら、大半のことは確定的であり、私たちが目をつぶらない限り、目に飛び込んでくるからである。
ideoque nec indocti nec rustici diu quaerunt, unde incipiant;
それゆえ、教育を受けていない者も、田舎者も、どこから始めるべきかを長く探しはしない。
quo pudendum est magis, si difficultatem facit doctrina.
したがって、教養が困難を生み出しているとすれば、それだけいっそう恥ずべきことである。
non ergo semper putemus optimum esse quod latet;
それゆえ、隠されているものが常に最良であると考えてはならない。
immutescamus alioqui, si nihil dicendum videatur, nisi quod non invenimus.
そうでなければ、自分が見つけられないもの以外には何も語るべきではないと思われるなら、私たちは沈黙してしまうことになる。
§10.3.17diversum est huic eorum vitium, qui primo decurrere per materiam stilo quam velocissimo volunt et sequentes calorem atque impetum ex tempore scribunt;
これとは異なる欠点を持つのは、最初にできる限り速い筆の運びで題材を一通り書き流したいと考え、情熱と勢いに乗って即興で書く人々である。
hanc silvam vocant.
彼らはこれを「森」と呼ぶ。
repetunt deinde et componunt quae effuderant;
彼らはその後、書き殴ったものを見直し、構成を整える。
sed verba emendantur et numeri, manet in rebus temere congestis quae fuit levitas.
しかし、修正されるのは言葉やリズムであり、無計画に積み上げられた事柄の中にあった軽薄さは、そのまま残るのである。
§10.3.18protinus ergo adhibere curam rectius erit atque ab initio sic opus ducere, ut caelandum, non ex integro fabricandum sit.
それゆえ、最初から入念さを適用し、最初から作品をそのように導いて、彫刻するだけで済み、一から作り直す必要がないようにする方が、より正しいであろう。
aliquando tamen adfectus sequemur, in quibus fere plus calor quam diligentia valet.
しかし、時には感情に従うこともあるが、そこでは一般に入念さよりも情熱の方が大きな効果を持つ。
satis apparet ex eo, quod hanc scribentium negligentiam damno, quid de illis dictandi deliciis sentiam.
私がこの執筆者の怠慢を非難していることから、あの口述筆記させるという贅沢について私がどう思っているかは、十分に明らかであろう。
§10.3.19nam in stilo quidem quamlibet properato dat aliquam cogitationi moram non consequens celeritatem eius manus;
なぜなら、自ら筆を執る場合には、どれほど急いでいても、思考の速さに追いつかない手が、思考にある程度の遅れを与えるからである。
ille cui dictamus urget, atque interim pudet etiam dubitare aut resistere aut mutare quasi conscium infirmitatis nostrae timentes.
しかし、私たちが口述する相手は私たちを急かし、またその間にも、私たちの弱さを知っている者として彼を恐れるあまり、躊躇したり、立ち止まったり、修正したりすることさえ恥ずかしく思うのである。
§10.3.20quo fit, ut non rudia tantum et fortuita, sed impropria interim, dum sola est connectendi sermonis cupiditas, effluant, quae nec scribentium curam nec dicentium impetum consequantur.
その結果、ただ未完成で偶然的なものだけでなく、言葉を繋ぎ合わせたいという欲望だけがある間は、時には不適切なものまでもが流れ出ることになり、それらは自ら書く者の入念さも、語る者の勢いも伴わないのである。
at idem ille, qui excipit, si tardior in scribendo aut incertior in intellegendo velut offensator fuit, inhibetur cursus, atque omnis quae erat concepta mentis intentio mora et interdum iracundia excutitur.
しかし、書き留めるまさにその相手が、書くのが遅かったり、理解するのが不確かであったりして、いわば障害物のようになると、流れは阻まれ、抱かれていた精神の集中はすべて、遅滞と、時には怒りによって吹き飛ばされてしまう。
§10.3.21tum illa, quae altiorem animi motum sequuntur quaeque ipsa animum quodammodo concitant, quorum est iactare nanum, torquere vultum, frontem et latus interim obiurgare, quaeque Persius notat, cum leviter dicendi genus significat,
"
nec pluteum,
inquit,
caedit nec demorsos sapit unguis,
"
etiam ridicula sunt, nisi cum soli sumus.
その時、より深い精神の動きに伴い、それ自体が精神をある意味で刺激するもの、すなわち手を振ること、顔をしかめること、時には額や脇腹をたたくこと、またペルシウスが軽い文体を指して「机を叩くこともなく、噛みちぎられた爪の味もしない」と言っているような仕草は、私たちが一人でいるときでなければ、滑稽でさえある。
§10.3.22denique ut semel quod est potentissimum dicam, secretum in dictando perit.
最後に、最も強力な理由を一度に言っておくなら、口述においては秘密が失われる。
atque liberum arbitris locum et quam altissimum silentium scribentibus maxime convenire nemo dubitaverit.
そして、他人の目から自由な場所と、できる限り深い静寂が、執筆する者に最も適しているということは、誰も疑わないであろう。
non tamen protinus audiendi, qui credunt aptissima in hoc nemora silvasque, quod illa caeli libertas locorumque amoenitas sublimem animum et beatiorem spiritum parent.
しかし、木立ちや森がこれに最も適していると信じる人々の言うことを、直ちに聞き入れるべきではない。 なぜなら、あの空の広がりや場所の心地よさが、精神を高揚させ、より豊かな霊感を生み出すと考えているからである。