§10.3.1et haec quidem auxilia extrinsecus adhibentur;
そして、これら(の手段)は確かに外部から取り入れられる助けである。
in iis autem quae nobis ipsis paranda sunt, ut laboris sic utilitatis etiam longe plurimum adfert stilus.
しかし、私たち自身が用意しなければならないものにおいては、労力(が最大である)のと同様に、有用性もまた、筆記(stilus)がはるかに最も多くをもたらす。
nec immerito M. Tullius hunc optimum effectorem ac magistrum dicendi vocat;
そして、マルクス・トゥッリウスがこれを「弁論の最良の形成者にして教師」と呼ぶのも根拠のないことではない。
cui sententiae personam L. Crassi in disputationibus quae sunt de oratore adsignando, iudicium suum cum illius auctoritate coniunxit.
彼は、この意見を『弁論家について』の討論におけるルキウス・クラッススの役割に帰属させることによって、彼(クラッスス)の権威と自分自身の判断を結合させた。
§10.3.2scribendum ergo quam diligentissime et quam plurimum.
それゆえ、できる限り入念に、かつできる限り多く書かねばならない。
nam ut terra alte refossa generandis alendisque seminibus fecundior fit, sic profectus non a summo petitus studiorum fructus effundit uberius et fidelius continet.
なぜなら、深く掘り返された土地が、種子を生み出し育てるためにより肥沃になるように、そのように、表面から求められたのではない進歩は、学びの果実をより豊かに生み出し、より確実に保持するからである。
nam sine hac quidem conscientia ipsa illa ex tempore dicendi facultas inanem modo loquacitatem dabit et verba in labris nascentia.
なぜなら、この確信がなければ、あの即興で語る能力そのものも、ただの虚しいおしゃべりと、唇の先で生まれるだけの言葉をもたらすにすぎないからである。
§10.3.3illic radices, illic fundamenta sunt, illic opes velut sanctiore quodam aerario conditae, unde ad subitos quoque casus, cum res exiget, proferantur.
そこに根があり、そこに基礎があり、そこに、状況が要求するときには、不測の事態に対しても取り出せるように、いわばより神聖な国庫に保管された富がある。
vires faciamus ante omnia, quae sufficiant labori certaminum et usu non exhauriantur.
私たちは何よりもまず、闘いの労苦に十分耐え、使用されても枯渇することのない力を蓄えよう。
§10.3.4nihil enim rerum ipsa natura voluit magnum effici cito praeposuitque pulcherrimo cuique operi difficultatem;
なぜなら、自然そのものは何事も偉大なものが速やかに成し遂げられることを望まず、最も美しいいかなる仕事の前にも困難を置いたからである。
quae nascendi quoque hanc fecerit legem, ut maiora animalia diutius visceribus parentis continerentur.
自然は誕生についても、より大きな動物はより長く親の胎内に留められるというこの法則を作ったほどである。
sed cum sit duplex quaestio, quomodo et quae maxime scribi oporteat, iam hinc ordinem sequar.
しかし、どのように、また何を最も書くべきかという問題は二重であるので、私は今ここからその順序に従うことにしよう。
§10.3.5sit primo vel tardus dum diligens stilus, quaeramus optima nec protinus offerentibus se gaudeamus, adhibeatur iudicium inventis, dispositio probatis.
最初は、筆記は遅くとも入念であるようにしよう。 私たちは最良のものを探し、すぐに現れるものを喜ばないようにしよう。 発見されたものには判断力を適用し、承認されたものには配置を適用しよう。
delectus enim rerum uerborumque agendus est et pondera singulorum examinanda.
なぜなら、事柄と言葉の選択が行われねばならず、個々の重みが吟味されねばならないからである。
post subeat ratio collocandi versenturque omni modo numeri, non ut quodque se proferet verbum occupet locum.
その後で配置の方法が続くべきであり、あらゆる方法でリズムが考慮されるべきであって、言葉が最初に現れたからといってその場所を占めるようなことがあってはならない。
§10.3.6quae quidem ut diligentius exsequamur, repetenda saepius erunt scriptorum proxima.
これらをより入念に実行するためには、書かれたものの直前の部分を頻繁に読み返さねばならない。
nam praeter id quod sic melius iunguntur prioribus sequentia, calor quoque ille cogitationis, qui scribendi mora refrixit, recipit ex integro vires et velut repetito spatio sumit impetum;
なぜなら、このようにすることで、後に続くものが前のものとより良く結びつくということに加えて、執筆の中断によって冷めてしまったあの思考の熱も、新たに力を取り戻し、いわば助走をもう一度やり直すことによって勢いを得るからである。
quod in certamine saliendi fieri videmus, ut conatum longius petant et ad illud, quo contenditur, spatium cursu ferantur;
これは幅跳びの競技において、選手たちがより遠くから跳躍の試みを始め、目指す場所へと向かって助走で勢いよく進むのを目にするのと同じである。
utque in iaculando brachia reducimus et expulsuri tela nervos retro tendimus.
また、槍を投げるときに私たちが腕を引き、槍を放とうとするときに力を後ろにためるのと同じである。
§10.3.7interim tamen, si feret flatus, danda sunt vela, dum nos indulgentia illa non fallat.
しかしその間にも、もし風が吹くならば、その自己満足が私たちを欺かない限りは、帆を揚げるべきである。
omnia enim nostra, dum nascuntur, placent;
なぜなら、私たち自身のものはすべて、生まれる瞬間には気に入るものだからである。
alioqui nec scriberentur.
そうでなければ書かれさえしないだろう。
sed redeamus ad iudicium et retractemus suspectam facilitate.
しかし、判断力に立ち戻り、安易さによって疑わしいものを推敲し直そう。
§10.3.8sic scripsisse Sallustium accepimus, et sane manifestus est etiam ex opere ipso labor.
サッルスティウスはこのように書いたと伝えられており、実際、その労苦は作品そのものからも明らかである。
Vergilium quoque paucissimos die composuisse versus auctor est Varius.
ウェルギリウスもまた、一日にごくわずかの詩行しか作らなかったと、ウァリウスが伝えている。
oratoris quidem alia condicio est;
もっとも、弁論家の条件は異なる。
§10.3.9itaque hanc moram et sollicitudinem initiis impero.
それゆえ、私はこの遅さと入念さを、初期の段階に課す。
nam primum hoc constituendum, hoc obtinendum est, ut quam optime scribamus;
なぜなら、まず次のこと、すなわちできる限り良く書くということを確立し、維持しなければならないからである。
celeritatem dabit consuetudo.
速さは慣れがもたらすであろう。
paulatim res facilius se ostendent, verba respondebunt, compositio sequetur, cuncta denique ut in familia bene instituta in officio erunt.
少しずつ、事柄はより容易に姿を現し、言葉はそれに応え、構成はそれに従い、最終的にはすべてが、よく整った家庭におけるように、それぞれの役割を果たすようになる。
summa haec est rei:
要するに、事の本質はこれである。
§10.3.10cito scribendo non fit, ut bene scribatur;
速く書ことによって、良く書かれるようになるのではない。
bene scribendo fit, ut cito.
良く書くことによって、速く書かれるようになるのである。
sed tum maxime, cum facultas illa contigerit, resistamus ut provideamus et efferentes equos frenis quibusdam coerceamus;
しかし、あの能力が手に入ったときにこそ最も、私たちは立ち止まって先を見通し、暴走する馬たちを手綱で制御するようにしよう。
quod non tam moram faciet quam novos impetus dabit.
これは、遅れをもたらすというよりは、新たな勢いを与えることになる。
neque enim rursus eos, qui robur aliquod in stilo fecerint, ad infelicem calumniandi se poenam alligandos puto.
他方で、筆記において一定の強みを身につけた人々を、自分自身のあら探しをするという不幸な刑罰に再び縛り付けるべきだとは、私は思わない。
§10.3.11nam quomodo sufficere officiis civilibus possit, qui singulis actionum partibus insenescat? sunt autem quibus nihil sit satis;
なぜなら、弁論の個々の部分に老いさらばえてしまうような者が、どうして公的な職務を果たすことができるだろうか。 しかし、何ものにも満足しない人々がいる。
omnia mutare, omnia aliter dicere quam occurrit velint;
彼らはすべてを変更し、心に浮かんだのとはすべて異なるように語ることを望む。
increduli quidam et de ingenio suo pessime meriti, qui diligentiam putant facere sibi scribendi difficultatem.
彼らは、自分を信じず、自身の才能に対して極めて不当な仕打ちをする者たちであり、入念さが入念な執筆の困難さを自分自身にもたらしていると考えているのである。