Humanitext Reader

クインティリアヌス · 弁論家の教育 §10.1.98-10.1.108

ローマの劇作家・歴史家・弁論家の評価

291 / 366 箇所 · ラテン語

要旨

著者はローマの悲劇、喜劇、歴史、弁論の分野の主要な作家たちを批評し、特に歴史におけるリウィウスとサッルスティウス、そして弁論におけるキケロとデモステネスの対比を通じて、ラテン文学のギリシア文学に対する比肩と独自性を論じている。

§10.1.98iam Varii Thyestes cuilibet Graecarum comparari potest.
今や、ウァリウスの『テュエステス』は、ギリシアのいかなる悲劇とも比較されうる。
Ovidi Medea videtur mihi ostendere, quantam ille vir praestare potuerit, si ingenio suo imperare quam indulgere maluisset.
オウィディウスの『メデイア』は、もしあの男が自分の才能に溺れるよりはむしろ支配することを望んだならば、どれほど優れたものを成し遂げ得たかを私に示しているように思われる。
eorum quos viderim longe princeps Pomponius Secundus, quem senes quidem parum tragicum putabant, eruditione ac nitore praestare confitebantur.
私が観たことのある作家たちの中で、ポンポニウス・セクンドゥスは群を抜いて第一人者であり、老人たちは彼を悲劇作家としては不十分だと考えていたものの、学識と洗練において勝っていることは認めていた。
§10.1.99in comoedia maxime claudicamus.
喜劇において、私たちは最も不自由している。
licet Varro Musas, Aeli Stilonis sententia, Plautino dicat sermone locuturas fuisse, si Latine loqui vellent, licet Caecilium veteres laudibus ferant, licet Terentii scripta ad Scipionem Africanum referantur (quae tamen sunt in hoc genere elegantissima et plus adhuc habitura gratiae si intra versus trimetros stetissent), vix levem consequimur umbram,
たとえウァロが、アエリウス・スティロの意見に従って、もしミューズたちがラテン語で話すことを望んだならプラウトゥスの言葉で話したであろうと言っているとしても、たとえ古人たちがカエキリウスを賛辞をもって称えているとしても、たとえテレンティウスの著作がスキピオ・アフリカヌスに帰せられているとしても(それらはしかし、このジャンルにおいて最も優美であり、もし三歩格の詩行にとどまっていたなら、なおいっそうの魅力をたたえていたであろうが)、私たちはかすかな影さえ、かろうじて追いかけているにすぎない。
§10.1.100adeo ut mihi sermo ipse Romanus non recipere videatur illam solis concessam Atticis venerem, cum eam ne Graeci quidem in alio genere linguae suae obtinuerint.
それほどまでに、ラテン語という言語そのものが、アッティカの人々にのみ許されたあの優美さを受け入れないように思われる。 ギリシア人自身でさえ、彼らの言語の他のダイヤレクトにおいてはそれを獲得しえなかったほどであるから。
togatis excellit Afranius;
トガ劇においてはアフラニウスが傑出している。
utinam non inquinasset argumenta puerorum foedis amoribus mores suos fassus.
彼が自らの素行を告白して、少年への忌まわしい愛によって劇の筋を汚してしまわなかったならばよかったのだが。
§10.1.101at non historia cesserit Graecis, nec opponere Thucydidi Sallustium verear, neque indignetur sibi Herodotus aequari T. Livium, cum in narrando mirae iucunditatis clarissimique candoris, tum in contionibus supra quam enarrari potest eloquentem;
しかし、歴史においてはローマはギリシア人に屈しないであろうし、トゥキュディデスにサッルスティウスを対置することを私は恐れない。 また、ヘロドトスも、ティトゥス・リウィウスが自分と同等に扱われることを憤らないであろう。 リウィウスは、叙述においては驚くべき心地よさと極めて明晰な率直さを備えており、演説においては言葉で表現しえないほどに雄弁である。
ita quae dicuntur omnia cum rebus tum personis accommodata sunt;
語られるすべての事柄が、状況にも登場人物にもそのように適しているのである。
adfectus quidem, praecipueque eos qui sunt dulciores, ut parcissime dicam, nemo historicorum commendavit magis.
感情、とりわけより穏やかな感情を描くことにおいては、控えめに言っても、歴史家の中で彼以上に巧みに提示した者は誰もいない。
§10.1.102ideoque immortalem illam Sallustii velocitatem diversis virtutibus consecutus est.
そしてそれゆえ、彼は異なる美徳によって、あのサッルスティウスの不朽の迅速さに比肩した。
nam mihi egregie dixisse videtur Servilius Nonianus, pares eos magis quam similes;
というのも、セルウィリウス・ノニアヌスが「彼らは似ているというよりはむしろ対等である」と述べたのは、極めて見事であると私には思われるからである。
qui et ipse a nobis auditus est, clarus vi ingenii et sententiis creber, sed minus pressus quam historiae auctoritas postulat.
彼自身も私たちによって聴かれたが、才能の力において著名であり、格言的表現に満ちていたが、歴史の厳粛さが要求するほどには凝縮されていなかった。
§10.1.103quam paulum aetate praecedens eum Bassus Aufidius egregie, utique in libris belli Germanici, praestitit genere ipso, probabilis in omnibus, sed in quibusdam suis ipse viribus minor.
彼より年齢においてわずかに先立つアウフィディウス・バッススは、とりわけ『ゲルマニア戦争記』において、歴史というジャンルそのものにおいて極めて見事に傑出し、すべての点において賞賛に値するが、いくつかの箇所においては彼自身の力量に及ばなかった。
§10.1.104superest adhuc et exornat aetatis nostrae gloriam vir saeculorum memoria dignus, qui olim nominabitur, nunc intelligitur.
なお現在も生き長らえ、私たちの時代の栄光を飾っているのは、諸世紀の記憶に値する人物であり、いつの日か名前を挙げられるであろうが、今はそれと知られている。
habet amatores nec immerito Cremuti libertas, quanquam circumcisis quae dixisse ei nocuerat.
クレムティウスの自由奔放さは、彼に害を及ぼした発言箇所が削られているとはいえ、愛好者を持っており、それは理由のないことではない。
sed elatum abunde spiritum et audaces sententias deprehendas etiam in his quae manent.
しかし、残されているものの中にあっても、十分に高揚した精神と大胆な意見を感じ取ることができるであろう。
sunt et alii scriptores boni, sed nos genera degustamus, non bibliothecas excutimus.
他にも優れた作家たちはいるが、私たちはジャンルを味わっているのであって、図書館をひっくり返しているのではない。
§10.1.105oratores vero vel praecipue Latinam eloquentiam parem facere Graecae possint.
しかし演説家たちこそは、ラテン語の雄弁をギリシア語のそれとまさに対等にすることができるだろう。
nam Ciceronem cuicunque eorum fortiter opposuerim.
というのも、私はキケロを彼らの誰に対しても、確信を持って対置するであろうから。
nec ignoro quantam mihi concitem pugnam, cum praesertim non sit id propositi, ut eum Demostheni comparem hoc tempore;
とりわけ現時点において、彼をデモステネスと比較することが目的ではないのだから、私がどれほどの論争を自分に引き起こすかを知らないわけではない。
neque enim attinet, cum Demosthenem in primis legendum vel ediscendum potius putem.
というのも、デモステネスこそは真っ先に読まれるべきであり、むしろ暗記されるべきだと私が考えている以上、それ(比較すること)は必要ないからである。
§10.1.106quorum ego virtutes plerasque arbitror similes, consilium, ordinem, dividendi, praeparandi, probandi rationem, omnia denique quae sunt inventionis.
私は、彼らの美徳の大部分、すなわち、構想、配置、分割・準備・立証の方法、要するに、発想に属するすべての事柄が似ていると考えている。
in eloquendo est aliqua diversitas;
表現においてはいくらかの相違がある。
densior ille hic copiosior, ille concludit adstrictius hic latius, pugnat ille acumine semper hic frequenter et pondere, illi nihil detrahi potest huic nihil adiici, curae plus in illo in hoc naturae.
あちらはより濃密であり、こちらはより豊かである。 あちらはより緊密に締めくくり、こちらはより幅広く展開する。 あちらは常に鋭さをもって戦い、こちらはしばしば重みをもって戦う。 あちらからは何も引くことができず、こちらには何も足すことができない。 あちらにはより多くの推敲があり、こちらにはより多くの天分がある。
§10.1.107salibus certe et commiseratione, qui duo plurimum in adfectibus valent, vincimus.
機知と哀れみの誘発においては、これら二つが感情を動かす上で最も強力なものであるが、私たちは勝っている。
et fortasse epilogos illi mos civitatis abstulerit;
そしておそらく、国家の慣習が彼から結語を奪ってしまったのであろう。
sed et nobis illa, quae Attici mirantur, diversa Latini sermonis ratio minus permiserit.
しかし、アッティカ人が称賛するそれらの特徴を、ラテン語の異なる性質が私たちにあまり許さなかったということもある。
in epistolis quidem, quanquam sunt utriusque, dialogisve, quibus nihil ille, nulla contentio est.
書簡においては、両者に存在するものの、また対話篇においては、彼が何も残さなかったものであるが、何の争いもない。
§10.1.108cedendum vero in hoc, quod et prior fuit et ex magna parte Ciceronem, quantus est, fecit.
しかし、彼が先んじて存在し、偉大であるところのキケロを大部分作り出したという点においては、譲歩しなければならない。
nam mihi videtur M. Tullius, cum se totum ad imitationem Graecorum contulisset, effinxisse vim Demosthenis, copiam Platonis, iucunditatem Isocratis.
というのも、マルクス・トゥッリウスは、自らを全面的にギリシア人の模倣へと向かわせたとき、デモステネスの力強さ、プラトンの豊かさ、イソクラテスの心地よさを再現したように私には思われるからである。

語釈・文法注

  1. 10.1.98quantam ille vir praestare potuerit, si ingenio suo imperare quam indulgere maluisset — 間接疑問節を導く `quantam` の下で、条件節は反実仮想過去(`maluisset` 接続法過去完了)であるが、帰結節の動詞 `praestare potuerit` は接続法完了形をとる。これは、独立文において可能を示す動詞が本来直説法完了形 `potuit`(あるいは半過去 `poterat`)をとる性質に基づき、主節の動詞 `videtur`(現在形)に合わせた時制の一致が生じたためである。
  2. 10.1.101supra quam enarrari potest — 「表現されうる以上に」という意味の慣用的な比較・超越の表現。先行詞が省略された関係代名詞の対格 `quam`(前置詞 `supra` の目的語)として機能し、副詞的に `eloquentem` を修飾している。
  3. 10.1.105non sit id propositi — 指示代名詞の中性主格 `id`(接続法 `sit` の主語)に、部分属格(あるいは性質の属格)の `propositi` がかかっている。「それが意図(目的)ではない」という抽象的な概念を提示する構文である。
  4. 10.1.107dialogisve, quibus nihil ille — 関係節 `quibus nihil ille` において、対応する動詞(`scripsit` や `reliquit` など)が省略されている。先行詞は `dialogis` であり、「デモステネスが何(の対話篇)も残していない対話篇においては」という意味になる。

この箇所を引用する

クインティリアヌス, 弁論家の教育 §10.1.98-10.1.108. Humanitext Reader, https://reader.humanitext.ai/text/urn:cts:latinLit:phi1002.phi001.humanitext-lat2:10.1.98-10.1.108

AIによる草稿訳である旨と閲覧日を添えてください。

訳文・注・要旨はAIによる草稿で、読者の指摘により改訂されています。