Humanitext Reader

クインティリアヌス · 弁論家の教育 §10.1.1-10.1.9

弁論能力の獲得と書くこと・読むこと・話すことの結合

282 / 366 箇所 · ラテン語

要旨

弁論の実践能力(ヘクシス)を培うためには、書く・読む・話すという活動を有機的に結びつける必要があること、そして優れた古典から判断力を伴った言葉と事柄の豊かさ(コピア)を摂取すべきであることを論じる。

§10.1.1sed haec eloquendi praecepta, sicut cogitationi sunt necessaria, ita non satis ad vim dicendi valent, nisi illis firma quaedam facilitas, quae apud Graecos ἕξις nominatur, accesserit: ad quam scribendo plus an legendo an dicendo conferatur, solere quaeri scio.
しかし、これら弁論の規則は、思考のために必要不可欠であるのと同様に、もしそれらに、ギリシア人の間でヘクシスと呼ばれる、ある確固たる熟達が加わらなければ、雄弁の力として十分に機能することはない。 これに対して、書くこと、読むこと、あるいは話すことのどれがより多く貢献するかは、よく議論される問いであることを私は知っている。
quod esset diligentius nobis examinandum, si qualibet earum rerum possemus una esse contenti.
もし私たちがそれらのうちのどれか一つだけで満足できるのであれば、このことは私たちによってより入念に検討されるべきであったろう。
§10.1.2verum ita sunt inter se conexa et indiscreta omnia ut, si quid ex his defuerit, frustra sit in ceteris laboratum.
しかし、それらすべては互いに結びついており、分かちがたいため、もしこれらのうち何かが欠けるなら、残りのものにおける労苦は無駄になってしまう。
nam neque solida atque robusta fuerit unquam eloquentia nisi multo stilo vires acceperit, et citra lectionis exemplum labor ille carens rectore fluitabit; et qui sciet quae quoque sint modo dicenda, nisi tamen in procinctu paratamque ad omnes casus habuerit eloquentiam, velut clausis thesauris incubabit.
なぜなら、多くの執筆によって力を得ていなければ、雄弁は決して堅固で力強いものにはならず、読書の範がなければ、指導者を欠いたその労苦は漂流することになるからであり、また、どのような事柄がどのように語られるべきかを知っている者であっても、雄弁を戦備として、あらゆる事態に対して準備が整った形で備えていなければ、まるで閉ざされた宝蔵の上に座り込んでいるだけのようになるからである。
§10.1.3non autem ut quidquid praecipue necessarium est, sic ad efficiendum oratorem maximi protinus erit momenti.
しかし、とりわけ必要不可欠であるものが、雄弁家を形成するために直ちに最大の影響力を持つわけではない。
nam certe, cum sit in eloquendo positum oratoris officium, dicere ante omnia est, atque hinc initium eius artis fuisse manifestum est;
確かに、雄弁家の任務は言葉を述べることにあるのだから、話すことが何よりも先であり、この芸術の始まりがここにあったことは明らかである。
proximam deinde imitationem, novissimam scribendi quoque diligentiam.
次に模倣があり、最後になって書くことの入念さもまた加わったのである。
§10.1.4sed ut perveniri ad summa nisi ex principiis non potest, ita procedente iam opere etiam minima incipiunt esse quae prima sunt.
しかし、基礎からでなければ最高峰に達することができないのと同様に、仕事が進むにつれて、最初の基礎であったものもまた重要性を持ち始める。
verum nos non, quomodo instituendus orator, hoc loco dicimus;
しかし、私たちはこの箇所で、雄弁家がどのように養成されるべきかを述べているのではない。
nam id quidem aut satis aut certe uti potuimus dictum est;
というのも、そのことについては、十分に、あるいは少なくとも私たちができた限りでは語られたからである。
sed athleta, qui omnes iam perdidicerit a praeceptore numeros, quo genere exercitationis ad certamina praeparandus sit.
そうではなく、すでに指導者からすべての技術を学び終えたアスリートが、どのような種類の訓練によって競技会に備えるべきかについて述べているのである。
igitur eum, qui res invenire et disponere sciet, verba quoque et eligendi et collocandi rationem perceperit, instruamus, qua ratione quod didicerit facere quam optime, quam facillime possit.
したがって、論拠を発見し配置することを知っており、また言葉を選び並べる方法をも理解している人に対して、学んだことをいかに最も良く、いかに最も容易に行うことができるか、その方法を指南しよう。
§10.1.5num ergo dubium est, quin ei velut opes sint quaedam parandae, quibus uti, ubicunque desideratum erit, possit? eae constant copia rerum ac verborum.
では、必要とされるところならどこででも使用できるように、彼にいわば一種の富が用意されるべきであることに、何の疑いがあろうか。 それは、事柄と言葉の豊かさから成り立っている。
§10.1.6sed res propriae sunt cuiusque causae aut paucis communes, verba in universas paranda;
しかし、事柄はそれぞれの訴訟事件に固有のものか、あるいは少数の事件に共通するものであるのに対し、言葉はあらゆる事件に備えて用意されねばならない。
quae si in rebus singulis essent singula, minorem curam postularent, nam cuncta sese cum ipsis protinus rebus offerrent.
もしそれらの言葉が個々の事柄に対して一つずつ対応するものであったなら、言葉はそれほど大きな配慮を要求しなかったであろう。 なぜなら、言葉のすべてが事柄そのものとともに直ちに提示されたはずだからである。
sed cum sint aliis alia aut magis propria aut magis ornata aut plus efficientia aut melius sonantia, debent esse non solum nota omnia sed in promptu atque, ut ita dicam, in conspectu, ut, cum se iudicio dicentis ostenderint, facilis ex his optimorum sit electio.
しかし、ある言葉は他の言葉よりも、より適切であったり、より華やかであったり、より効果的であったり、あるいはより心地よく響いたりするものであるから、それらのすべては、単に知られているだけでなく、手元に、あるいは言うなれば目の前に置かれていなければならない。 それは、話し手の判断力の前にそれらが提示されたとき、それらの中から最善のものを選択することが容易になるためである。
§10.1.7et quae idem significarent solitos scio ediscere, quo facilius et occurreret unum ex pluribus et, cum essent usi aliquo, si breve intra spatium rursus desideraretur, effugiendae repetitionis gratia sumerent aliud quod idem intelligi posset.
また、同じことを意味する言葉を暗記する習慣があった人々を私は知っている。 それは、多くの言葉の中から一つがより容易に思い浮かび、そして何か一つの言葉を使用した後で、短い間隔のうちに再びそれが必要となった場合、重複を避けるために、同じ意味として理解されうる別の言葉を採用できるようにするためである。
quod cum est puerile et cuiusdam infelicis operae tum etiam utile parum;
しかし、このやり方は子供じみており、一種の不毛な労苦であるだけでなく、有用性も乏しい。
turbam tantum modo congregat, ex qua sine discrimine occupet proximum quodque.
それはただ雑多な群れを呼び集めるだけであり、その群れの中から、識別することなく手近にあるものを手当たり次第に掴み取ることになってしまうのである。
§10.1.8nobis autem copia cum iudicio paranda est vim orandi non circulatoriam volubilitatem spectantibus.
これに対して、私たちは街頭芸人のようなおしゃべりではなく、雄弁の力を目指しているのであるから、判断力を伴った豊かさを備えなければならない。
id autem consequemur optima legendo atque audiendo;
そして、このことは最も優れたものを読み、また聴くことによって達成されるであろう。
non enim solum nomina ipsa rerum cognoscemus hac cura, sed quod quoque loco sit aptissimum.
なぜなら、この配慮によって、私たちは事物そのものの名称を知るだけでなく、それぞれの場所に何が最も適しているかをも知ることになるからである。
§10.1.9omnibus enim fere verbis praeter pauca, quae sunt parum verecunda, in oratione locus est.
というのも、下品で品位に欠ける少数の言葉を除けば、ほぼすべての言葉に演説の中での居場所があるからである。
nam scriptores quidem iamborum veterisque comoediae etiam in illis saepe laudantur, sed nobis nostrum opus intueri sat est.
確かに、風刺詩や古喜劇の作家たちは、そうした言葉においてもしばしば称賛されるが、私たちにとっては、自分たちの役割に専念するだけで十分である。
omnia verba, exceptis de quibus dixi, sunt alicubi optima;
私が言及した言葉を除けば、すべての言葉がどこかしらで最善のものである。
nam et humilibus interim et vulgaribus est opus, et quae nitidiore in parte videntur sordida, ubi res poscit, proprie dicuntur.
というのも、時には低俗な言葉や日常的な言葉も必要とされるし、より洗練された部分においては汚らわしく見える言葉であっても、状況が求めるならば、適切に表現されるからである。

語釈・文法注

  1. 10.1.1ad quam scribendo plus an legendo an dicendo conferatur, solere quaeri scio — ad quam は女性単数対格の関係代名詞で、先行詞 facilitas (ἕξις) を指す。conferatur は間接疑問節を導く接続法受動態の動詞であり、scribendo, legendo, dicendo は手段を表す動名詞の奪格である。
  2. 10.1.3non autem ut quidquid praecipue necessarium est, sic ad efficiendum oratorem maximi protinus erit momenti — non ut... sic... の相関関係において、あるものが特に必要不可欠であるからといって、それが直ちに雄弁家の形成において最大の影響力を持つわけではないという論理を示す。maximi momenti は性質の属格であり、ad efficiendum oratorem は目的を示す動形容詞の対格句である。
  3. 10.1.4verum nos non, quomodo instituendus orator, hoc loco dicimus... sed athleta... quo genere exercitationis ad certamina praeparandus sit — 省略が多用された構文。nos non... dicimus の後に quomodo instituendus orator [sit] が、対比される sed athleta の後ろには [dicimus] および quo genere... praeparandus sit が補われる。instituendus と praeparandus は義務を表す動形容詞(受動周辺言)である。
  4. 10.1.6quae si in rebus singulis essent singula, minorem curam postularent — 接続法未完了過去(essent, postularent)を用いた現在事実と反対の反実仮想条件文。文頭の quae は、前文の verba を指す関係代名詞の結合(接続関係代名詞)である。
  5. 10.1.8nobis autem copia cum iudicio paranda est vim orandi non circulatoriam volubilitatem spectantibus — paranda est は義務を示す動形容詞の構成(受動周辺言)で、nobis は行為者の与格である。spectantibus は現在分詞の複数与格で、行為者である nobis と性・数・格が一致し、その修飾・限定を行っている。

この箇所を引用する

クインティリアヌス, 弁論家の教育 §10.1.1-10.1.9. Humanitext Reader, https://reader.humanitext.ai/text/urn:cts:latinLit:phi1002.phi001.humanitext-lat2:10.1.1-10.1.9

AIによる草稿訳である旨と閲覧日を添えてください。

訳文・注・要旨はAIによる草稿で、読者の指摘により改訂されています。