Humanitext Reader

クインティリアヌス · 弁論家の教育 §1.5.36-1.5.46

単一の語における破格の成否とその分類

17 / 366 箇所 · ラテン語

要旨

単一の語において破格(ソロエキズムス)が生じうるかという問題について検討し、破格の分類(添加・脱落・置換・代替)と、動詞や名詞における具体例を説明する。

§1.5.36illud eruditius quaeritur, an in singulis quoque verbis possit fieri soloecismus, uti si unum quis ad se vocans dicat venite, aut si plures a se dimittens ita loquatur abi aut discede.
単一の語においても破格が生じうるかという、より学術的な問いがなされる。 たとえば、ある人が一人の人を自分の方に呼び寄せながら「venite」と言ったり、あるいは複数人を自分から去らせながら「abi」あるいは「discede」と話す場合のようにである。
nec non cum responsum ab interrogante dissentit, ut si dicenti quem video? ita occurras ego.
また、回答が質問者と一致しない場合も同様である。 たとえば「quem video?」と言う人に対して、「ego」と答える場合である。
in gestu etiam nonnulli putant idem vitium inesse, cum aliud voce aliud nutu vel manu demonstratur.
身振りにおいても、声で一つのことを示し、頷きや手で別のことを示す場合、同じ過ちが存在すると考える者もいる。
§1.5.37huic opinioni neque omnino accedo neque plane dissentio.
この意見に対して、私は全面的に賛成するわけでも、まったく反対するわけでもない。
nam id fateor accidere voce una non tamen aliter, quam si sit aliquid, quod vim alterius vocis obtineat, ad quod vox illa referatur, ut soloecismus ex complexu fiat eorum, quibus res significantur et voluntas ostenditur.
というのも、それが単一の語において生じることは認めるが、しかしそれは、別の語の力を持つ何かが存在し、その語がそれに言及されるという形においてでなければあり得ないからであり、その結果、事物が意味され意思が示されるところのそれらの結合から破格が生じることになるからである。
§1.5.38atque ut omnem effugiam cavillationem, sit aliquando in uno verbo nunquam in solo verbo.
そして、すべての屁理屈を避けるために言うなら、それは時には一つの語の中に存在しても、決して単独の語の中に存在することはない。
per quot autem et per quas accidat species, non satis convenit.
しかし、どれほど多くの、またどのような種類によってそれが発生するかについては、十分な合意がない。
qui plenissime, quadripertitam volunt esse rationem nec aliam quam barbarismi, ut fiat adiectione nam enim, de susum, in Alexandriam; detractione ambulo viam, Aegypto venio, ne hoc fecit; §1.5.39transmutatione, qua ordo turbatur, quoque ego, enim hoc voluit, autem non habuit.
最も網羅的に述べる人々は、その区分が4つの部分からなり、バルバリスムスのそれと変わらないとする。 すなわち、添加によるもの(「nam enim」、「de susum」、「in Alexandriam」)、脱落によるもの(「ambulo viam」、「Aegypto venio」、「ne hoc fecit」)、置換によるもの、これによって語順が乱される(「quoque ego」、「enim hoc voluit」、「autem non habuit」)である。
ex quo genere an sit igitur initio sermonis positum, dubitari potest, quia maximos auctores in diversa fuisse opinione video, cum apud alios sit etiam frequens, apud alios nunquam reperiatur.
この種類から、話の冒頭に「igitur」が置かれることがそうであるかどうかは疑われうる。 なぜなら、非常に高名な著作家たちが異なる意見を持っていたのを私は目にするからであり、ある人々においては頻繁に見られるが、他の人々においては決して見出されないからである。
§1.5.40haec tria genera quidam deducunt a soloecismo, et adiectionis vitium πλεονασμόν, detractionis ἔλλειψιν, inversionis ἀναστροφήν vocant, quae si in speciem soloecismi cadat, ὑπερβατόν quoque eodem appellari modo posse.
ある人々は、これら3つの種類を破格から引き離し、添加の過ちを「πλεονασμός」、脱落の過ちを「ἔλλειψιν」、順序逆転の過ちを「ἀναστροφήν」と呼び、これがもし破格の様相に当てはまるなら、同じ方法で「ὑπερβατόν」とも呼ばれうると主張する。
§1.5.41immutatio sine controversia est, cum aliud pro alio ponitur.
代替は、あるものの代わりに別のものが置かれることであり、議論の余地なく破格である。
id per omnes orationis partes deprehendimus, frequentissime in verbo, quia plurima huic accidunt;
我々はこれを言葉のあらゆる部分で見出すが、最も頻繁には動詞において見出す。 なぜなら、動詞には最も多くの要素が随伴するからである。
ideoque in eo fiunt soloecismi per genera, tempora, personas, modos, sive cui status eos dici seu qualitates placet, vel sex vel, ut alii volunt, octo;
したがって、動詞においては、性、時制、人称、法――これを状態あるいは性質と呼ぶことを好む人がいようとも、6つ、あるいは他の人々が望むように8つであるが――によって、またさらに数によって破格が生じる。
—nam totidem vitiorum erunt formae, in quot species eorum quidque, de quibus supra dictum est, diviseris praeterea numeros,
というのも、上に述べられた事柄のそれぞれをいくつの種類に分けるかによって、過ちの形態も同数存在するからである。
§1.5.42in quibus nos singularem ac pluralem habemus Graeci et δυϊκόν.
数においては、我々は単数と複数を持ち、ギリシア人はさらに「δυϊκόν」を持つ。
quanquam fuerunt, qui nobis quoque adiicerent dualem scripsere, legere; quod evitandae asperitatis gratia mollitum est, ut apud veteres pro male mereris, male merere.
もっとも、我々にも双数があると付け加える人々もいた。 彼らは「scripsere」や「legere」を挙げているが、これは耳障りさを避けるために和らげられた形であり、古人において「male mereris」の代わりに「male merere」と言われたのと同じである。
ideoque quod vocant dualem, in illo solo genere consistit, cum apud Graecos et in verbi tota fere ratione et in nominibus deprehendatur, et sic quoque rarissimus eius sit usus,
それゆえ、彼らが双数と呼ぶものは、ただその形態のみに存在するが、ギリシア人においては動詞の組織全体のほぼすべて、また名詞においても見出され、しかもそこでもその使用は極めて稀である。
§1.5.43apud nostrorum vero neminem haec observatio reperiatur, quin e contrario devenere locos et conticuere omnes et consedere duces aperte nos doceant, nihil horum ad duos pertinere;
しかし、我々の文筆家の誰一人として、この規則は見出されない。 それどころか、「devenere locos」や「conticuere omnes」、「consedere duces」が、これらがいずれも2人に関わるものではないことを我々に明白に教えている。
dixere quoque, quamquam id Antonius Rufus ex diverso ponit exemplum, de pluribus patronis praeco pronuntiet.
また「dixere」についてもそうで、これはアントニウス・ルフスが異なる見解から例として挙げているが、布告人が複数の弁護人について宣告するときのものである。
§1.5.44quid? non Livius circa initia statim primi libri, tenuere, inquit, arcem Sabini? et mox, in adversum Romani subiere? sed quem potius ego quam M. Tullium sequar? qui in Oratore, non reprehendo, inquit, scripsere; scripserunt esse verius sentio.
どうだろうか? リウィウスは第1巻の冒頭近くでただちに、「tenuere arcem Sabini」と言っていないだろうか? そしてすぐに、「in adversum Romani subiere」と。 しかし私はマルクス・トゥッリウス以外の誰に従うべきだろうか? 彼は『弁論家』の中で、「私は scripsere を非難しないが、scripserunt の方がより正しいと感じる」と言っている。
§1.5.45similiter in vocabulis et nominibus fit soloecismus genere, numero, proprie autem casibus, quidquid horum alteri succedet.
同様に、普通名詞と固有名詞においても、性、数、そして本来は格において、これらの一方が他方の代わりに入り込むものはすべて、破格が生じる。
huic parti subiungatur licet per comparationes et superlationes, itemque in quibus patrium pro possessivo dicitur vel contra.
この部分には、比較級や最上級、同様に所有形容詞の代わりに属格が用いられる、あるいはその逆のものも加えられてよい。
§1.5.46nam vitium, quod fit per quantitatem ut magnum peculiolum, erunt qui soloecismum putent quia pro nomine integro positum sit deminutum.
というのも、「magnum peculiolum」のように数量を通じて生じる過ちについて、完全な名詞の代わりに縮小辞が置かれているがゆえに、それを破格と考える人々もいるだろうからである。
ego dubito, an id improprium potius appellem, significatione enim deerrat;
私は、それをむしろ不適切な表現と呼ぶべきか疑わしく思っている。 なぜなら、それは意味において道を踏み外しているからである。
soloecismi porro uitium non est in sensu sed in complexu.
さらに、破格の過ちは意味にあるのではなく、結合にあるからである。

語釈・文法注

  1. §1.5.36illud eruditius quaeritur, an — illud は後続の an 節の内容を先取りして強調する中性単数対格の指示代名詞(文頭で文脈上の主語のように機能する主格、あるいは非人称動詞 quaeritur の主語・同格)。
  2. §1.5.37non tamen aliter, quam si sit aliquid — non aliter, quam si は「〜の場合でなければ(生じない)」という制限・条件の慣用表現。接続法 sit を伴う。
  3. §1.5.41sive cui status eos dici seu qualitates placet — sive... seu... を伴う挿入節で、cui は与格(「〜に気に入るなら」)。非人称動詞 placet の主語として不定詞受動態 dici(「呼ばれること」)が機能している。
  4. §1.5.45patrium pro possessivo — patrium(または patrium casum)はギリシア語の πατρική ptōsis の直訳で、ラテン語の genitivus(属格)を指す古い文法用語。ここでは所有形容詞の代わりに属格名詞が用いられる破格を指す。
  5. §1.5.46an id improprium potius appellem — an は不確実な懸念や疑問を表す dubito an(〜ではないかと疑う/〜と呼ぶべきか迷う)の構文で、appellem は接続法現在(熟慮の接続法)。

この箇所を引用する

クインティリアヌス, 弁論家の教育 §1.5.36-1.5.46. Humanitext Reader, https://reader.humanitext.ai/text/urn:cts:latinLit:phi1002.phi001.humanitext-lat2:1.5.36-1.5.46

AIによる草稿訳である旨と閲覧日を添えてください。

訳文・注・要旨はAIによる草稿で、読者の指摘により改訂されています。