§1.2.1sed nobis iam paulatim adcrescere puer et exire de gremio et discere serio incipiat.
しかし、私たちの子供ももう少しずつ成長し、母親の膝元から離れて、本格的に学び始めなければならない。
hoc igitur potissimum loco tractanda quaestio est, utiliusne sit domi atque intra privatos parietes studentem continere an frequentiae scholarum et velut publicis praeceptoribus tradere.
したがって、この箇所において特に、家の中、すなわち私的な壁の中で学ぶ者を留めておくのが有益か、それとも学校の集まりと、いわば公の教師たちに委ねるのが有益か、という問題が論じられなければならない。
§1.2.2quod quidem cum iis, a quibus clarissimarum civitatium mores sunt instituti, tum eminentissimis auctoribus video placuisse.
このことは、最も輝かしい市民社会の慣習を打ち立てた人々だけでなく、最も卓越した著者たちにとっても同意されていたことが私にはわかる。
non est tamen dissimulandum, esse nonnullos, qui ab hoc prope publico more privata quadam persuasione dissentiant.
しかし、このほぼ公的な慣習から、ある種の私的な確信によって異を唱える人々が少なからず存在することを隠すべきではない。
hi duas praecipue rationes sequi videntur: unam, quod moribus magis consulant fugiendo turbam hominum eius aetatis, quae sit ad vitia maxime prona, unde causas turpium factorum saepe extitisse utinam falso iactaretur;
彼らは主に二つの理由に従っているように見える。 一つは、悪徳に最も陥りやすい年齢の人々の群れを避けることによって、道徳により配慮しているというもの。 そこから、恥ずべき行為の動機がしばしば生じたのだと、偽りであってくれればよいのだが(不幸にも事実として)噂されている。
alteram, quod, quisquis futurus est ille praeceptor, liberalius tempora sua impensurus uni videtur, quam si eadem in plures partiatur.
もう一つは、その教師となる者が誰であろうと、同じ時間を多くの人に分配するよりも、一人の生徒に自分の時間をより惜しみなく割くように思われるからである。
§1.2.3prior causa prorsus gravis.
前者の理由は全くもって重要である。
nam si studiis quidem scholas prodesse, moribus autem nocere constaret, potior mihi ratio vivendi honeste quam vel optime dicendi videretur.
なぜなら、もし学校が学問には有益であるが、道徳には有害であることが明白であるならば、私にとっては、最もよく弁じることよりも、気高く生きることの選択の方がより価値があると思われるからである。
sed mea quidem sententia iuncta ista atque indiscreta sunt.
しかし、私の考えでは、これらは結合しており、不可分のものである。
neque enim esse oratorem nisi bonum virum iudico, et fieri etiamsi potest nolo.
なぜなら、私は、善良な人間でなければ弁論家とはなり得ないと判断しており、また、たとえそれが可能であるとしても、そうなることを望まないからである。
de hac re igitur prius.
したがって、この件について、まず論じることとしよう。
§1.2.4corrumpi mores in scholis putant;
人々は学校で道徳が損なわれると考えている。
nam et corrumpuntur interim, sed domi quoque, et sunt multa eius rei exempla tam hercule quam conservatae sanctissime utrobique opinionis.
なぜなら、実際に時として損なわれるからであるが、しかし家庭でもまた同様に損なわれるのであり、ヘラクレスにかけて、このことについても、また両方の場所で評判が極めて清らかに保たれた例についても、多くの事例が存在するのである。
natura cuiusque totum curaque distat.
それぞれの性質と教育への配慮が、すべての違いを生む。
da mentem ad peiora facilem, da negligentiam formandi custodiendique in aetate prima pudoris: non minorem flagitiis occasionem secreta praebuerint.
悪に傾きやすい精神を想定せよ、幼少期における恥じらいの感情を形成し守ることへの怠慢を想定せよ。 人目のない環境は、悪行に対してそれに劣らず大きな機会を提供するだろう。
nam et potest turpis esse domesticus ille praeceptor, nec tutior inter servos malos quam ingenuos parum modestos conversatio est.
なぜなら、あの家庭の教師が恥ずべき人物であることもあり得るし、また、悪い奴隷たちの間での交際も、節度の不十分な自由民の子供たちの間での交際よりも安全だというわけではないからである。
§1.2.5at si bona ipsius indoles, si non caeca ac sopita parentum socordia est, et praeceptorem eligere sanctissimum quemque (cuius rei praecipua prudentibus cura est) et disciplinam, quae maxime severa fuerit, licet, et nihilominus amicum gravem virum aut fidelem libertum lateri filii sui adiungere, cuius assiduus comitatus etiam illos meliores faciat, qui timebantur.
しかし、もし本人の天性が善良であり、親たちの怠慢が盲目的で麻痺したものでないのであれば、最も高潔な教師を選び(このことは賢明な親たちにとって最も重要な配慮である)、最も厳格な教育を選択することも可能であり、それにもかかわらず、威厳ある友人の男性、あるいは忠実な解放奴隷を息子の傍らに付き添わせることも可能である。 彼が絶えず同伴することによって、恐れられていた者たちさえも、より良くなるだろう。
§1.2.6facile erat huius metus remedium.
この恐れに対する救済策は容易であったはずだ。
utinam liberorum nostrorum mores non ipsi perderemus.
私たちが自分自身で子供たちの道徳を台無しにしているのでなければよいのだが。
infantiam statim deliciis solvimus.
私たちは乳幼児期をただちに甘やかしによって弛弛させる。
mollis illa educatio, quam indulgentiam vocamus, nervos omnes mentis et corporis frangit.
私たちが寛容と呼ぶ、あの生ぬるい教育は、精神と肉体のすべての活力を損なう。
quid non adultus concupiscet, qui in purpuris repit? nondum prima verba exprimit, iam coccum intelligit, iam conchylium poscit.
紫の衣の中で這い回る者が、大人になってから何を欲しがらないだろうか。 まだ最初の言葉を発しもしないうちに、すでに真紅の布を理解し、すでに貝紫の衣服を要求する。
ante palatum eorum quam os instituimus.
私たちは彼らの言葉よりも前に口蓋を教育してしまっている。
§1.2.7in lecticis crescunt;
彼らは手輿の中で成長する。
si terram attigerint, e manibus utrinque sustinentium pendent.
もし地面に触れることがあれば、両側から支えてくれる人々の手からぶら下がる。
gaudemus, si quid licentius dixerint: verba ne Alexandrinis quidem permittenda deliciis risu et osculo excipimus.
私たちは、彼らが何か不作法なことを言うと喜び、アレクサンドリアの退廃的な甘やかしにさえ許されないような言葉を、笑いとキスをもって迎える。
nec mirum: nos docuimus, ex nobis audiunt.
そして不思議なことではない。 私たちはそれを教えたのであり、彼らは私たちからそれを聞いているのだ。
§1.2.8nostras amicas, nostros concubinos vident, omne convivium obscenis canticis strepit, pudenda dictu spectantur.
彼らは私たちの愛人や、私たちの愛妾を見る。 すべての宴会は淫らな歌で騒がしく、口にするのも恥ずべき光景が目に入る。
fit ex his consuetudo, inde natura.
これらのことから習慣が生じ、そこから天性が生まれる。
discunt haec miseri, antequam sciant vitia esse;
哀れな子供たちは、これらが悪徳であることを知る前に、これらを学んでしまう。
inde soluti ac fluentes non accipiunt ex scholis mala ista sed in scholas adferunt.
そこから、自堕落で放縦な彼らは、学校からそれらの悪を受け取るのではなく、学校へそれを持ち込むのである。