§1.10.11quod si datur, erit etiam oratori necessaria, siquidem (ut diximus) haec quoque pars, quae ab oratoribus relicta a philosophis est occupata, nostri operis fuit, ac sine omnium talium scientia non potest esse perfecta eloquentia.
もしこれが認められるならば、音楽は弁論家にとっても必要となるだろう。 なぜなら(私たちが言ったように)、弁論家たちによって見捨てられ、哲学者たちによって占拠されたこの部分もまた、私たちの仕事に属していたのであり、そのようなすべての事柄の知識なしには、完璧な雄弁はあり得ないからである。
§1.10.12atque claros nomine sapientiae viros, nemo dubitaverit, studiosos musices fuisse, cum Pythagoras atque eum secuti acceptam sine dubio antiquitus opinionem vulgaverint, mundum ipsum ratione esse compositum, quam postea sit lyra imitata, nec illa modo contenti dissimilium concordia, quam vocant ἁρμονίαν, sonum quoque iis motibus dederint.
また、知恵の名において名高い人々が音楽に熱心であったことを、誰も疑わないだろう。 なぜなら、ピュタゴラスとその追随者たちが、古代から確実に受け継がれてきた見解、すなわち世界そのものが一定の比率によって構成されており、後に竪琴がそれを模倣したのだという見解を広め、また彼らが、異質なものの調和を意味するハルモニアと呼ばれるものだけに満足せず、天体の運動に音をも与えたからである。
§1.10.13nam Plato, cum in aliis quibusdam tum praecipue in Timaeo, ne intelligi quidem nisi ab iis, qui hanc quoque partem disciplinae diligenter perceperint, potest.
というのも、プラトンは、他のいくつかの著作においても、また特に『ティマイオス』においては、この学問分野を熱心に習得した人々でなければ、理解されることさえ不可能だからである。
de philosophis loquor, quorum fons ipse Socrates iam senex institui lyra non erubescebat?
私が語っているのは、哲学者たちのことなのだろうか。 彼らの源泉であるソクラテス自身が、すでに老人になってから竪琴の指導を受けることを恥じなかったというのに。
§1.10.14duces maximos et fidibus et tibiis cecinisse traditum et exercitus Lacedaemoniorum musicis accensos modis.
偉大な将軍たちが竪琴や笛に合わせて歌ったこと、またスパルタ人の軍隊が音楽の旋律によって奮い立たされたことが伝えられている。
quid autem aliud in nostris legionibus cornua ac tubae faciunt? quorum concentus quanto est vehementior, tantum Romana in bellis gloria ceteris praestat.
わが軍団における角笛やラッパが、それ以外の何をしているというのか。 それらの合奏が激しければ激しいほど、戦争におけるローマの栄光は他の国々に勝るのである。
§1.10.15non igitur frustra Plato civili viro, quem πολιτικὸν vocat, necessariam musicen credidit.
それゆえ、プラトンが、彼が政治的人間と呼ぶ市民的活動を行う人物にとって、音楽が必要であると信じたのは理由のないことではない。
et eius sectae, quae aliis severissima aliis asperrima videtur, principes in hac fuere sententia, ut existimarent sapientium aliquos nonnullam operam his studiis accommodaturos.
そして、ある人々には最も厳格に、他の人々には最も過酷に思われるあの学派の指導者たちも、賢者たちの何人かはこれらの研究にいくらかの努力を割くであろうと考えるほどの意見を持っていた。
et Lycurgus, durissimarum Lacedaemoniis legum auctor, musices disciplinam probavit.
そして、スパルタ人にとって最も過酷な法律の創始者であるリュクルゴスも、音楽の訓練を承認したのである。
§1.10.16atque eam natura ipsa videtur ad tolerandos facilius labores velut muneri nobis dedisse, si quidem et remigem cantus hortatur;
さらに、自然そのものが、労働をより容易に耐え忍ぶために、音楽を私たちにいわば贈り物として与えたように思われる。 実際、歌は漕ぎ手を鼓舞する。
nec solum in iis operibus, in quibus plurium conatus praeeunte aliqua iucunda voce conspirat, sed etiam singulorum fatigatio quamlibet se rudi modulatione solatur.
そして、何らかの愉快な声が先導して多くの人々の努力が一致するような作業においてだけでなく、個々の人々の疲労も、どれほど拙い旋律であってもそれによって自らを慰めるのである。
§1.10.17laudem adhuc dicere artis pulcherrimae videor, nondum eam tamen oratori coniungere.
私はこれまで、この極めて美しい芸術の賛辞を述べてきただけで、まだそれを弁論家に結びつけていないように思われる。
transeamus igitur id quoque, quod grammatice quondam ac musice iunctae fuerunt;
それゆえ、かつて文法学と音楽が結びついていたという事実も、通り過ぎることにしよう。
siquidem Archytas atque Euenus etiam subiectam grammaticen musicae putaverunt, et eosdem utriusque rei praeceptores fuisse cum Sophron ostendit, mimorum quidem scriptor sed quem Plato adeo probavit, ut suppositos capiti libros eius,
実際、アルキュタスやウエノスは、文法学が音楽に従属しているとさえ考えた。 また、両方の分野の教師が同一であったことは、模倣劇の作家でありながら、プラトンが彼の書物を枕の下に敷いて、死ぬときに持っていたと信じられているほど彼に認められていたソプロンによって示されているだけでなく、エウポリス(彼の作品の中ではプロダムスが音楽と文字の両方を教えている)や、ヒュペルボルスを風刺した『マリカス』によっても示されている。
§1.10.18cum moreretur, habuisse credatur, tum Eupolis, apud quem Prodamus et musicen et litteras docet, et Maricas, qui est Hyperbolus, nihil se ex musice scire nisi litteras confitetur.
そこでは、自分は音楽からは文字以外には何も知らないと告白している。
Aristophanes quoque non uno libro sic institui pueros antiquitus solitos esse demonstrat, et apud Menandrum in Hypobolimaeo senex, qui reposcenti filium patri velut rationem impendiorum, quae in educationem contulerit, exponens, psaltis se et geometris multa dicit dedisse.
アリストパネスもまた、多くの書物において、古代には少年たちがそのように教育されるのが常であったことを示している。 またメナンドロスの『身代わりの子』においては、息子を返せと要求する父親に対して、教育に費やした費用の精算書を示すかのように説明している老人が、竪琴奏者や幾何学者に多くの金を与えたと語っている。
§1.10.19unde etiam ille mos, ut in conviviis post cenam circumferretur lyra;
そこからまた、宴会において夕食の後に竪琴が回されるという、あの習慣も生じた。
cuius cum se imperitum Themistocles confessus esset ut verbis Ciceronis utar, est habitus indoctior.
テミストクレスがそれに対して自分は無学であると告白したとき、――キケロの言葉を借りるなら――、彼はより教養のない者と見なされたのである。
§1.10.20sed veterum quoque Romanorum epulis fides ac tibias adhibere moris fuit.
しかし、古代のローマ人たちの宴会においても、弦楽器や笛を用いることが習慣であった。
versus quoque Saliorum habent carmen.
サリィ神官たちの歌もまた旋律を持っている。
quae cum omnia sint a Numa rege instituta, faciunt manifestum, ne illis quidem, qui rudes ac bellicosi videntur, cura musices, quantum illa recipiebat aetas, defuisse.
これらはすべてヌマ王によって制定されたものであるが、粗野で好戦的に思われる人々においてさえ、その時代が許容した限りにおいて、音楽への配慮が欠けていなかったことを明らかにしている。
§1.10.21denique in proverbium usque Graecorum celebratum est, indoctos a Musis atque a Gratiis abesse.
最後に、ギリシア人の間では、教養のない人々はムーサたちやカリスたちから遠く離れているということが、諺としてまで広く語られていた。
§1.10.22verum quid ex ea proprie petat futurus orator, disseramus.
しかし、将来の弁論家が音楽から具体的に何を求めるべきか、議論しよう。
numeros musice duplices habet in vocibus et in corpore, utriusque enim rei aptus quidam modus desideratur.
音楽は声と肉体において二重のリズムを持っている。 なぜなら、その両方において、ある適した尺度が求められるからである。
vocis rationem Aristoxenus musicus dividit in ῥυθμόν et μέλος, quorum alterum modulatione, alterum canore ac sonis constat.
音楽家アリストクセノスは、声の仕組みをリズムと旋律に分けており、前者は抑揚から、後者は歌唱と音から成り立つ。
num igitur non haec omnia oratori necessaria? quorum unum ad gestum, alterum ad collocationem verborum, tertium ad flexus vocis, qui sunt in agendo quoque plurimi, pertinet:
では、これらのすべてが弁論家にとって必要ではないのだろうか。 それらのうち、一つは身振りに、もう一つは言葉の配置に、第三のものは弁論を行う際にも極めて多様である声の調子の変化に関係しているのである。
§1.10.23nisi forte in carminibus tantum et in canticis exigitur structura quaedam et inoffensa copulatio vocum, in agendo supervacua est;
――それともまさか、詩や歌においてのみ、ある種の構成や言葉のスムーズな結合が要求されるのであって、弁論を行う際にはそれらが不必要なのだとでも言うのだろうか。
aut non compositio et sonus in oratione quoque varie pro rerum modo adhibetur sicut in musice.
あるいは、弁論においてもまた、音楽におけるのと同様に、事柄の性質に応じて言葉の配置や響きが多様に用いられないとでも言うのだろうか。