Humanitext Reader

リウィウス · ローマ建国以来の歴史 §9.18.1-9.18.19

アレクサンドロスの変貌とローマの組織力

456 / 1770 箇所 · ラテン語

要旨

アレクサンドロスが好運によって堕落し、ペルシア的な暴君に変貌したであろうことを指摘して親ギリシア的歴史家の主張を退け、一人の王の一時的な幸運と、400年に及ぶローマの組織的かつ厚い将兵の力を対比する。

§9.18.1et loquimur de Alexandro nondum merso secundis rebus, quarum nemo intolerantior fuit.
そして私たちは、いまだ好運に溺れていなかった頃のアレクサンドロスについて話しているのだ。 彼ほどその好運に耐えられなかった者はいなかったのに。
§9.18.2qui si ex habitu novae fortunae novique, ut ita dicam, ingenii, §9.18.3quod sibi victor induerat, spectetur, Dareo magis similis quam Alexandro in Italiam venisset et exercitum Macedoniae oblitum degenerantemque iam in Persarum mores adduxisset.
もし彼が、征服者として自ら身にまとった新たな運命と、いわば新たな気質のありようから評価されるならば、アレクサンドロスというよりはダレイオスに似た者としてイタリアに来たであろうし、マケドニアの、祖国を忘れすでにペルシアの風習へと退化しつつある軍隊を率いてきたことであろう。
§9.18.4referre in tanto rege piget superbam mutationem vestis et desideratas humi iacentium adulationes, etiam victis Macedonibus graves, nedum victoribus, et foeda supplicia et inter vinum et epulas caedes amicorum et vanitatem ementiendae divinae stirpis.
これほど偉大な王において、衣服の傲慢な変更や、地に平伏す者たちに求めた諂い(これは服従させられたマケドニア人にとってすら重苦しいものであった、ましてや勝者にとってはなおさらである)、そして忌まわしい処刑や、酒と宴会の席での友人たちの殺害、神の血統を偽るという虚栄を言及することは、忌まわしいことである。
§9.18.5quid? si vini amor in dies fieret acrior, quid?
さらに、もし日ごとに酒への愛が激しくなっていったとしたら、どうだろうか。
§9.18.6si trux ac praefervida ira nec quicquam dubium inter scriptores refero —, nullane haec damna imperatoriis virtutibus ducimus? id vero periculum erat, quod levissimi ex Graecis, qui Parthorum quoque contra nomen Romanum gloriae favent, dictitare solent, ne maiestatem nominis Alexandri, quem ne fama quidem illis notum arbitror fuisse,
さらに、もし凶暴で極めて激しい怒り(歴史家たちの間で少しも疑われていないことを私は伝えているのだが)があったとしたら、私たちはこれらを将軍としての徳へのいかなる損失ともみなさないのだろうか? 実に、ギリシア人の中でも極めて軽薄な者たち(彼らはローマの名に対抗してパルティア人の栄光をも支持しているのだが)がしばしば口にする危険とは、アレクサンドロスの名(私は彼が噂によってさえ彼らに知られていなかったと思うのだが)の威厳を、ローマ民衆が持ちこたえることができなかったかもしれない、という危険である。
§9.18.7sustinere non potuerit populus Romanus, et adversus quem Athenis, in civitate fracta Macedonum armis, cernentes tum maxime prope fumantes Thebarum ruinas contionari libere ausi sint homines, id quod ex monumentis orationum patet, adversus eum nemo ex tot proceribus Romanis vocem liberam missurus fuerit! Quantalibet magnitudo hominis concipiatur animo; §9.18.8unius tamen ea magnitudo hominis erit, collecta paulo plus decem annorum felicitate;
また、マケドニアの武力によって打ち砕かれた都市アテナイにおいて、まさにその時、ほとんど煙を上げているテーバイの廃墟を目の前にしながらも、人々が自由に演説する勇気を持った(このことは演説の記録から明らかである)相手に対して、これほど多くのローマの重臣たちのうち誰も、自由な声を上げようとしなかっただろうという危険である! 人間の偉大さがどれほど大きく心に思い描かれようとも、それでもその偉大さは、わずか10年余りの好運によって積み上げられた、一人の人間の偉大さにすぎないだろう。
§9.18.9quam qui eo extollunt, quod populus Romanus, etsi nullo bello, multis tamen proeliis victus sit, Alexandro nullius pugnae non secunda fortuna fuerit, non intellegunt se hominis res gestas, et eius iuvenis, cum populi iam quadringentesimum bellantis annum rebus conferre.
これを次の理由によって称賛する人々、すなわち、ローマ民衆は、いかなる戦争においても敗北したことはないとはいえ、多くの戦闘においては敗北したのに対し、アレクサンドロスにとっては、あらゆる戦いにおいて好運が味方しなかったことはないという理由で彼を称賛する人々は、自分が一人の人間、それも若者の業績を、すでに400年間も戦争を戦ってきた民衆の歴史と比較しているのだということを理解していない。
§9.18.10miremur, si, cum ex hac parte saecula plura numerentur quam ex illa anni, plus in tam longo spatio quam in aetate tredecim annorum fortuna variaverit?
こちら側では何世紀もの歳月が数えられるのに対し、あちら側ではわずかな年数しか数えられないというのに、これほど長い期間において、13年間という一生におけるよりも運命がより多く変動したからといって、私たちが驚くべきだろうか。
§9.18.11quin tu hominis cum homine et ducis cum duce fortunam confers? quot Romanos duces nominem, §9.18.12quibus numquam adversa fortuna pugnae fuit! paginas in annalibus magistratuumque fastis percurrere licet consulum dictatorumque, quorum nec virtutis nec fortunae ullo die populum Romanum paenituit.
むしろ、あなたは一人の人間と一人の人間の運命を、一人の将軍と一人の将軍の運命を比較したらどうなのか。 私がどれほど多くのローマの将軍たちの名を挙げられることか、彼らにとって戦闘の運命が一度も不利に働かなかったような将軍たちを! 年代記や政務官の名簿の、執政官や独裁官のページを繰りめくることができる。 彼らの勇気についても運命についても、ローマ民衆がただの一日として後悔したことのない人々を。
§9.18.13et, quo sint mirabiliores quam Alexander aut quisquam rex, denos vicenosque dies quidam dictaturam, nemo plus quam annum consulatum gessit;
そして、彼らがアレクサンドロスや他のいかなる王よりも驚嘆すべきである理由として、ある者は10日や20日だけ独裁官を務め、誰も1年を超えて執政官を務めることはなかった。
§9.18.14ab tribunis plebis dilectus inpediti sunt;
平民護民官によって徴兵が妨げられた。
post tempus ad bella ierunt, ante tempus comitiorum causa revocati sunt;
予定の時期より遅れて戦争に赴き、予定より早く民会のために召喚された。
in ipso conatu rerum circumegit se annus;
事態のまさに開始のさなかに、1年が回り終えてしまった。
§9.18.15collegae nunc temeritas nunc pravitas inpedimento aut damno fuit;
同僚の、ある時は無謀さ、ある時は邪悪さが障害や損害となった。
male gestis rebus alterius successum est;
他の者が不首尾に終えた事態を引き継いだ。
tironem aut mala disciplina institutum exercitum acceperunt.
初年兵や、悪い規律で訓練された軍隊を受け取った。
§9.18.16at hercule reges non liberi solum inpedimentis omnibus sed domini rerum temporumque trahunt consiliis cuncta, non sequuntur.
しかし、なんと! 王たちは、あらゆる障害から自由であるだけでなく、事態と時間の主人であり、計画によってすべてを牽引し、それに従うことはない。
§9.18.17invictus ergo Alexander cum invictis ducibus bella gessisset et eadem fortunae pignora in discrimen detulisset;
したがって、無敵のアレクサンドロスは、やはり無敵の将軍たちと戦争を交えたであろうし、運命の同じ人質を危険にさらしたことであろう。
§9.18.18immo etiam eo plus periculi subisset, quod Macedones unum Alexandrum habuissent, multis casibus non solum obnoxium sed etiam offerentem se,
いやむしろ、彼はそれだけ多くの危険を冒したことであろう。 なぜならマケドニア人にはアレクサンドロス一人しかいなかったが、彼は多くの不慮の事故にさらされていただけでなく、自らそれを求めて飛び込んでいったからである。
§9.18.19Romani multi fuissent Alexandro vel gloria vel rerum magnitudine pares, quorum suo quisque fato sine publico discrimine viveret morereturque.
一方、ローマ人には、栄光においても事態の偉大さにおいてもアレクサンドロスに匹敵する者が多く存在したであろうし、彼らの各々は、国家を危険にさらすことなく、自らの運命に従って生き、そして死んでいったであろうからである。

語釈・文法注

  1. 9.18.2qui si ... spectetur ... venisset — 条件文における時制と法の間主観的な混淆。条件節 `si... spectetur`(接続法現在)は現在の評価の視点から「(我々が今彼を)評価するならば」という仮定を表すのに対し、帰結節 `venisset... adduxisset`(接続法過去完了)は過去の事実に反する帰結(「イタリアに来ていただろうに」)を表す。これにより、歴史的仮実と現在の批評的視座が対比されている。
  2. 9.18.3Macedoniae oblitum — 形式受動動詞 `obliviscor`(忘れる)の完了分詞 `oblitum` が、属格 `Macedoniae` を目的語として支配している(「マケドニアを忘れた」)。`Macedoniae` は `exercitum`(軍隊)を修飾する所有の属格ではない。
  3. 9.18.4etia victis Macedonibus graves, nedum victoribus — 語順の倒置と凝縮が見られる。`Macedonibus` は形容詞 `graves`(〜にとって重苦しい)が支配する与格。`victis`(征服された者)と `victoribus`(征服者、すなわちマケドニア人)が対比されており、「征服された者(ペルシア人)にとってさえ重苦しく、ましてや勝者(マケドニア人)にとってはなおさらである」という意味になる。`Macedonibus` は `victoribus` と結びついている。
  4. 9.18.6id vero periculum erat ... ne ... potuerit — 懸念や危険を表す表現 `periculum est ne`(〜という危険がある)に導かれる接続法節。ここでは `ne ... non potuerit` で「(ローマ民衆が)持ちこたえられなかったかもしれないという危険」を表す。完了接続法 `potuerit` は、主節の過去時制 `periculum erat` に応じた従属節中の過去の可能性を示す。
  5. 9.18.12quorum nec virtutis nec fortunae ... populum Romanum paenituit — 非人称動詞 `paenitet`(後悔させる)の構文。感情を抱く主体を対格(`populum Romanum`)、その原因を属格(`virtutis`, `fortunae`)で表す。「ローマ民衆が彼らの勇気についても好運についても一日として後悔したことのない」の意。
  6. 9.18.15male gestis rebus ... successum est — 自動詞 `succedere`(後を継ぐ)の非人称受動態。与格を支配する自動詞を受動態にする場合、ラテン語では非人称(3人称単数中性)の形をとり、支配される与格(`male gestis rebus`「不首尾に終えた事態」)はそのまま保持される。

この箇所を引用する

リウィウス, ローマ建国以来の歴史 §9.18.1-9.18.19. Humanitext Reader, https://reader.humanitext.ai/text/urn:cts:latinLit:phi0914.phi001.humanitext-lat2:9.18.1-9.18.19

AIによる草稿訳である旨と閲覧日を添えてください。

訳文・注・要旨はAIによる草稿で、読者の指摘により改訂されています。