§9.16.1Convenit iam inde per consules reliqua belli perfecta.
歴史家たちの間でその時以降、戦争の残りが執政官たちによって完了されたということに異論はない。
Aulius cum Frentanis uno secundo proelio debellavit urbemque ipsam, quo se fusa contulerat acies, obsidibus imperatis in deditionem accepit.
アウリウスはフレンタニア人と一回の有利な戦闘で戦争を終結させ、敗走した軍勢が逃げ込んだその都市自体を、人質を要求した上で、降伏として受け入れた。
§9.16.2pari fortuna consul alter cum Satricanis, qui cives Romani post Caudinam cladem ad Samnites defecerant praesidiumque eorum in urbem acceperant, rem gessit.
もう一人の執政官は、カウディウムの敗戦後にローマ市民でありながらサムニウム人側へ離反し、彼らの守備隊を市内に受け入れていたサトリクムの人々を相手に、同様の幸運をもって作戦を遂行した。
§9.16.3nam cum ad moenia Satrici admotus esset exercitus legatisque missis ad pacem cum precibus petendam triste responsum ab consule redditum esset, nisi praesidio Samnitium interfecto aut tradito ne ad se remearent, plus ea voce quam armis inlatis terroris colonis iniectum.
というのも、軍勢がサトリクムの城壁まで進められ、使節が派遣されて嘆願とともに平和を求めたものの、サムニウム人の守備隊を殺害するか引き渡すかしない限り自分たちのもとに戻ってくるなという、厳しい返答が執政官からなされたとき、植民市の人々には、武力を行使されることよりも、その言葉によって、より多くの恐怖が植え付けられたからである。
§9.16.4itaque subinde exsequentes quaerendo a consule legati, quonam se pacto paucos et infirmos crederet praesidio tam valido et armato vim adlaturos.
そのため、使節たちは執政官に対し、少数で無力な自分たちが、これほど強力で武装した守備隊にどのようにして立ち向かうことができると信じているのかと、次々と執拗に尋ねた。
ab iisdem consilium petere iussi, quibus auctoribus praesidium in urbem accepissent, discedunt aegreque impetrato, §9.16.5ut de ea re consuli senatum responsaque ad se referri sineret, ad suos redeunt.
これに対し、かつてその勧めによって守備隊を市内に受け入れた、まさにその人々に相談を求めるよう命じられた彼らは立ち去り、その件について元老院が諮問され、その返答が自分たちに報告されることを執政官が容認することをかろうじて認められた上で、自らの人々の元へ戻った。
§9.16.6duae factiones senatum distinebant, una, cuius principes erant defectionis a populo Romano auctores, altera fidelium civium.
元老院は二つの派閥に分裂していた。 一方は、その指導者たちがローマ人民からの離反の首謀者であった派閥であり、他方は忠実な市民たちの派閥であった。
certatum ab utrisque tamen est, ut ad reconciliandam pacem consuli opera navaretur.
しかしながら、平和を回復するために執政官に尽力する点については、双方の派閥によって競われた。
§9.16.7pars altera, cum praesidium Samnitium, quia nihil satis praeparati erat ad obsidionem tolerandam, excessurum proxima nocte esset, enuntiare consuli satis habuit, qua noctis hora quaque porta et quam in viam egressurus hostis foret;
前者の派閥は、サムニウム人の守備隊が、包囲に耐える準備が十分に整っていなかったために、次の夜に撤退することになっていたので、敵が夜の何時に、どの門から、どの道へと出発する予定であるかを執政官に告げるだけで十分であると考えた。
§9.16.8altera, quibus invitis descitum ad Samnites erat, eadem nocte portam etiam consuli aperuerunt armatosque clam nocte in urbem acceperunt.
他方の派閥は、自分たちが望まないのにサムニウム人への離反が行われていたのであるが、同じ夜に執政官に対して門をも開き、武装した兵たちを夜間に密かに市内に受け入れた。
§9.16.9ita duplici proditione et praesidium Samnitium insessis circa viam silvestribus locis necopinato oppressum est et ab urbe plena hostium clamor sublatus;
こうして二重の裏切りにより、一方ではサムニウム人の守備隊が、道周辺の森林地帯が占拠されていたため不意を突かれて襲撃され、他方では敵で満ちた市内から叫び声が上がった。
momentoque unius horae caesus Samnis, Satricanus captus, et omnia in potestate consulis erant.
そして一時間という短い時間に、サムニウム人は虐殺され、サトリクム人は捕らえられ、すべてが執政官の支配下に入った。
§9.16.10qui quaestione habita, quorum opera defectio esset facta, quos sontes conperit virgis caesos securi percussit praesidioque valido inposito arma Satricanis ademit.
執政官は、誰の働きによって離反が引き起こされたかを尋問した上で、有罪であると知った者たちを鞭で打った後に斧で斬首し、強力な守備隊を配置した上でサトリクム人から武器を没収した。
§9.16.11inde ad triumphum decessisse Romam Papirium Cursorem scribunt, qui eo duce Luceriam receptam Samnitesque sub iugum missos auctores sunt.
パピリウスが指導者としてルケリアを奪還し、サムニウム人を軛の下に送ったと伝える歴史家たちは、彼がそこから凱旋式のためにローマに帰還したと書いている。
§9.16.12et fuit vir haud dubie dignus omni bellica laude, non animi solum vigore sed etiam corporis viribus excellens.
そして彼は精神の活力だけでなく、身体の力においても傑出しており、あらゆる軍事的な称賛に疑いなく値する男であった。
praecipua pedum pernicitas inerat,
特に足の速さが際立っていた。
§9.16.13quae cognomen etiam dedit;
そのことが彼に家族名をも与えた。
victoremque cursu omnium aetatis suae fuisse ferunt, seu crurum vi seu exercitatione multa, cibi vinique eundem capacissimum;
そして彼は、脚の強さによるものか、あるいは多大な訓練によるものか、同時代のすべての人々の中で徒競走の勝者であったと伝えられており、同時に、食べ物とワインを極めて多く摂取できる人物でもあった。
§9.16.14nec cum ullo asperiorem, quia ipse invicti ad laborem corporis esset, fuisse militiam pediti pariter equitique;
彼自身が労苦に対して不屈の肉体の持ち主であったため、歩兵にとっても騎兵にとっても同様に、他の誰が指揮する場合よりも過酷な軍務であった。
§9.16.15equites etiam aliquando ausos ab eo petere, ut sibi pro re bene gesta laxaret aliquid laboris;
騎兵たちさえも、かつて彼に対し、輝かしい戦功のゆえに自分たちのために労苦をいくらか和らげてほしいと要求する勇気を持ったことがある。
§9.16.16quibus ille: “ne nihil remissum dicatis, remitto,” inquit “ne utique dorsum demulceatis, cum ex equis descendetis.
彼らに対し、彼は「お前たちが『何一つ免除されなかった』と言わないように、お前たちが馬から降りるときに、決して背中をなでさすらなくてもよいということを、私は免除してやろう」と言った。
” et vis erat in eo viro imperii ingens pariter in socios civesque.
そしてその男の命令権の力は、同盟者に対しても市民に対しても同様に絶大であった。
§9.16.17Praenestinus praetor per timorem segnius ex subsidiis suos duxerat in primam aciem; quem cum inambulans ante tabernaculum vocari iussisset, lictorem expedire securem iussit;
プラエネステの将軍が恐怖のゆえに、予備兵から自らの部下たちを第一線へと導くのが遅れたことがあったが、彼が幕舎の前を歩き回りながらその将軍を呼び寄せるよう命じたとき、リクトルに斧を用意するよう命じた。
§9.16.18ad quam vocem exanimi stante Praenestino: “agedum, lictor, excide radicem hanc” inquit “incommodam ambulantibus” perfusumque ultimi supplicii metu multa dicta dimisit.
その言葉にプラエネステの将軍が恐怖で息も絶え絶えに立ち尽くしていると、彼は「さあ、リクトルよ、歩く人々の邪魔になるこの根を切り落とせ」と言い、極刑の恐怖に浸された彼に罰金を宣告して解放した。
§9.16.19haud dubie illa aetate, qua nulla virtutum feracior fuit, nemo unus erat vir, quo magis innixa res Romana staret.
いかなる時代もこれほど美徳に富んでいなかったその時代において、ローマの国家がより多く寄りかかって立つような、彼ほどの男は他には疑いなくいなかった。
quin eum parem destinant animis magno Alexandro ducem, si arma Asia perdomita in Europam vertisset.
それどころか人々は心の中で、もしアレクサンドロスがアジアを完全に征服したのち、その兵器をヨーロッパへと向けていたならば、彼をその偉大なるアレクサンドロスに匹敵する将軍とみなしている。