§8.39.1equitum acies, qualis esse instructissima potest, invecta in dissipatos inpeditosque hostes caede omnia replet.
騎兵の戦列は、最も整えられうる限りの見事な陣容で、散り散りになり身動きの取れなくなっている敵に襲いかかり、すべてを殺戮で満たした。
§8.39.2inter sarcinas omissas repente, obiacentes pedibus fugientium consternatorumque equorum, neque pugnae neque fugae satis potentes caeduntur.
突然遺棄された輜重の間で、逃走する者たちの足や怯える馬たちの行く手を塞がれ、戦うことも逃げることも十分にできずに、彼らは殺戮されていった。
§8.39.3tum deleto prope equitatu hostium M. Fabius circumductis paulum alis ab tergo pedestrem aciem adoritur.
そこで、敵の騎兵がほぼ壊滅すると、マルクス・ファビウスは(騎兵の)翼を少し回り込ませて、背後から歩兵の戦列を攻撃した。
§8.39.4clamor inde novus accidens et Samnitium terruit animos, et dictator, ubi respectantes hostium antesignanos turbataque signa et fluctuantem aciem vidit, tum appellare, tum adhortari milites, tribunos principesque ordinum nominatim ad iterandam secum pugnam vocare.
そこから新たな叫び声が響き渡ったことは、サムニウム人の心を震え上がらせた。 そして独裁官は、敵の前衛が後ろを振り返り、軍旗が乱れ、戦列が動揺しているのを見るや、兵士たちに呼びかけ、彼らを鼓舞し、戦術部隊のトリブヌスや百人隊長たちを名前で呼んで、自分とともに戦いを再開するよう促した。
§8.39.5novato clamore signa inferuntur, et, quidquid progrediebantur, magis magisque turbatos hostes cernebant.
叫び声が新たになり、軍旗が前進させられた。 そして、彼らが前進すればするほど、敵がますます混乱しているのが見えた。
eques ipse iam primis erat in conspectu,
今や騎兵自身が、最前列(の兵士たち)の視野に入っていた。
§8.39.6et Cornelius respiciens ad manipulos militum, quod manu, quod voce poterat, monstrabat vexilla se suorum parmasque cernere equitum.
そしてコルネリウスは、兵士たちのマニプルスを振り返りながら、手や声でできる限りのことをして、自分たちの騎兵の旗や丸盾が見えていることを示した。
§8.39.7quod ubi auditum simul visumque est, adeo repente laboris per diem paene totum tolerati vulnerumque obliti sunt, ut haud secus, quam si tum integri e castris signum pugnae accepissent, concitaverint se in hostem.
これが聞かれ、同時に見られると、彼らはほぼ一日中耐えてきた労苦や傷をあまりにも突然に忘れてしまい、まるでそのとき無傷で陣営から戦闘の合図を受け取ったかのように、敵に向かって突撃した。
§8.39.8nec ultra Samnis tolerare terrorem equitum peditumque vim potuit; partim in medio caesi, partim in fugam dissipati sunt.
サムニウム人はもはや騎兵の恐怖と歩兵の猛攻に持ちこたえることができず、一部は(両軍の)ただ中で討たれ、一部は敗走して散り散りになった。
§8.39.9pedes restantes ac circumventos cecidit; ab equite fugientium strages est facta, inter quos et ipse imperator cecidit.
歩兵は踏みとどまり包囲された者たちを斬り倒し、騎兵によって逃げる者たちの殺戮が行われ、その中には将軍自身も倒れた。
hoc demum proelium Samnitium res ita infregit, §8.39.10ut omnibus conciliis fremerent minime id quidem mirum esse, si inpio bello et contra foedus suscepto, infestioribus merito deis quam hominibus, nihil prospere agerent;
この戦闘こそが、ついにサムニウム人の国力を大いに挫いたので、彼らはあらゆる集会で、不義の、また条約に反して引き起こされた戦争において、人間よりも神々の怒りを当然のことながら買っているのだから、何一つうまくいかないのも、まったく不思議ではない、と不満を口にするほどであった。
expiandum id bellum magna mercede luendumque esse;
この戦争は、大きな代償を払って清められ、贖われなければならない、と。
§8.39.11id referre tantum, utrum supplicia noxio paucorum an omnium innoxio praebeant sanguine;
重要なのは、罪ある少数の血によって罰を受けるか、それとも罪なき全員の血によって罰を受けるか、ということだけだ、と。
audebantque iam quidam nominare auctores armorum.
そして、今や何人かは戦争の張本人たちの名を口にすることすら敢えてした。
§8.39.12unum maxime nomen per consensum clamantium Brutuli Papi exaudiebatur.
叫び声を上げる人々の同意によって、ブルトゥルス・パピウスという一つの名が最もよく聞こえてきた。
vir nobilis potensque erat, hauddubie proximarum indutiarum ruptor.
彼は貴族で有力な男であり、間違いなく先の休戦を破った張本人であった。
§8.39.13de eo coacti referre praetores decretum fecerunt, ut Brutulus Papius Romanis dederetur et cum eo praeda omnis Romana captivique ut Romam mitterentur, quaeque res per fetiales ex foedere repetitae essent, secundum ius fasque restituerentur.
彼について提案を提出せざるを得なくなったプラエトルたちは、ブルトゥルス・パピウスをローマ人に引き渡すこと、彼とともにローマから得たすべての略奪品と捕虜をローマに送ること、そしてフェティアレスを通じて条約に基づいて返還要求のあったものを人法・神法に従って返還すること、という決議を行った。
§8.39.14fetiales Romam, ut censuerunt, missi et corpus Brutuli exanime;
決議されたとおり、フェティアレスがローマに派遣され、ブルトゥルスの遺体も送られた。
ipse morte voluntaria ignominiae se ac supplicio subtraxit.
彼は自発的な死によって、不名誉と処罰を免れたのである。
placuit cum corpore bona quoque eius dedi.
遺体とともに彼の財産も引き渡すことが決定された。
§8.39.15nihil tamen earum rerum praeter captivos ac si qua cognita ex praeda sunt acceptum est;
しかし、それらのもののうち、捕虜と、略奪品の中から身元が判明したいくつかのもの以外は、何も受け入れられなかった。
ceterarum rerum inrita fuit deditio.
それ以外のものの引き渡しは無効となった。
dictator ex senatus consulto triumphavit.
独裁官は元老院の決議に基づき凱旋式を挙行した。
§8.39.16hoc bellum a consulibus bellttum quidam auctores sunt eosque de Samnitibus triumphasse; Fabium etiam in Apuliam processisse atque inde magnas praedas egisse.
ある著者たちは、この戦争はコンスルたちによって戦われ、彼らがサムニウム人に対して凱旋式を挙げたとし、またファビウスはアプリアにまで進出し、そこから多くの戦利品を獲得したとしている。