Humanitext Reader

リウィウス · ローマ建国以来の歴史 §8.38.1-8.38.16

独裁官コルネリウスとサムニウム軍の激戦

436 / 1770 箇所 · ラテン語

要旨

独裁官コルネリウス率いるローマ軍はサムニウム軍と遭遇し、一度は撤退を試みるも包囲されて激戦に突入する。膠着状態の中、敵の騎兵がローマ軍の輜重の略奪に走ったのを見て、独裁官は騎兵長官にその奇襲を命じる。

§8.38.1insequenti anno, Q. Fabio L. Fulvio consulibus, A. Cornelius Arvina dictator et M. Fabius Ambustus magister equitum metu gravioris in Samnio belli — conducta enim pretio a finitimis iuventus dicebatur — intentiore dilectu habito egregium exercitum adversus Samnites duxerunt.
翌年、クィントゥス・ファビウスとルキウス・フルウィウスがコンスルの年、独裁官アウルス・コルネリウス・アルウィナと騎兵長官マルクス・ファビウス・アンブストゥスは、サムニウムにおけるより深刻な戦争への恐れから――近隣の国々から金で雇われた若者たちが集まっていると噂されていたため――より入念な徴兵を行い、サムニウム人に対して優れた軍勢を率いた。
§8.38.2castra in hostico incuriose ita posita, tamquam procul abesset hostis, cum subito advenere Samnitium legiones tanta ferocia, ut vallum usque ad stationem Romanam inferrent.
敵の領土内に、まるで敵が遠くにいるかのように無警戒に陣営を置いたところ、突然サムニウム人の軍勢が猛烈な勢いで現れ、ローマの哨戒線にまで防壁を押し進めてきた。
nox iam adpetebat;
すでに夜が近づいていた。
§8.38.3id prohibuit munimenta adoriri;
そのことが、防塁を攻撃するのを妨げた。
nec dissimulabant orta luce postero die facturos.
しかし、翌日の夜明けとともに攻撃を行うことを、彼らは隠そうともしなかった。
dictator ubi propiorem spe dimicationem vidit, §8.38.4ne militum virtuti damno locus esset, ignibus crebris relictis, qui conspectum hostium frustrarentur, silentio legiones educit;
独裁官は、戦闘が予想よりも早く差し迫っているのを見て、兵士たちの勇気が不利益を被る余地がないように、敵の目を欺くための多くの篝火を残したまま、静かにレギオンを連れ出した。
nec tamen fallere propter propinquitatem castrorum potuit.
しかし、陣営が近かったため、気づかれずに逃れることはできなかった。
§8.38.5eques extemplo insecutus ita institit agmini, ut, donec lucesceret, proelio abstineret;
騎兵が即座に追撃し、夜が明けるまでは戦闘を控えたものの、行軍の列に執拗に迫った。
§8.38.6ne pedestres quidem copiae ante lucem castris egressae;
歩兵部隊すら、夜明け前には陣営を出発していなかった。
eques luce demum ausus incursare in hostem carpendo novissimos premendoque iniquis ad transitum locis agmen detinuit.
騎兵は夜が明けてようやく敵への襲撃を敢行し、最後尾を切り崩し、通過に困難な場所で隊列を押しとどめることで、行軍を引き止めた。
interim pedes equitem adsecutus;
その間に、歩兵が騎兵に追いついた。
et totis iam copiis Samnis urgebat.
そしてサムニウム人は今や全軍で押し寄せていた。
§8.38.7tum dictator, postquam sine magno incommodo progredi non poterat, eum ipsum, in quo constiterat, locum castris dimetari iussit.
そこで独裁官は、大きな不利益なしには前進できないことを悟り、自分たちが立ち止まっていたその場所自体に陣営を画定するように命じた。
id vero, circumfuso undique equitatu, ut vallum peteretur opusque inciperet, fieri non poterat.
しかし、四方を騎兵に包囲されていたため、防壁に向かって作業を開始することはできなかった。
§8.38.8itaque ubi neque eundi neque manendi copiam esse videt, instruit aciem inpedimentis ex agmine remotis.
それゆえ、進むことも留まることもできないと見て、行軍列から輜重を遠ざけ、戦列を整えた。
instruunt contra et hostes, et animis et viribus pares.
敵もまた、気力・兵力ともに互角で、対峙して陣を整えた。
§8.38.9auxerat id maxime animos, quod ignari, loco iniquo non hosti cessum, velut fugientes ac territos terribiles ipsi secuti fuerant.
彼らの闘志を最も高めていたのは、ローマ軍が不利な場所を避けて退いたのだとは知らず、まるで逃亡し怯えている敵を、自分たち自身が恐るべき者として追撃してきたのだという誤解であった。
§8.38.10id aliquamdiu aequavit pugnam iam pridem desueto Samnite clamorem Romani exercitus pati.
このことが、しばらくの間戦いを互角に保った。 サムニウム人は、ローマ軍の鬨の声に耐えることから久しく遠ざかっていたのである。
at hercule illo die ab hora diei tertia ad octavam ita anceps dicitur certamen stetisse, ut neque clamor, ut primo semel concursu est sublatus, iteratus sit neque signa promota loco retrove recepta neque recursum ab ulla sit parte.
しかし、なんとその日は、日の第3時から第8時に至るまで、勝敗の行方は極めて伯仲しており、最初の激突の時に一度上がった鬨の声が再び繰り返されることもなく、軍旗が元の場所から前進することも後退することもなく、どちらの側からも退却することはなかった。
§8.38.11in suo quisque gradu obnixi, urgentes scutis, sine respiratione ac respectu pugnabant;
各人が自分の位置に踏みとどまり、盾を押し付け合い、息をつく暇もなく、後ろを振り返ることもなく戦った。
fremitus aequalis tenorque idem pugnae in defatigationem ultimam aut noctem spectabat.
どよめきは一定で、戦いの推移も変わらず、極限の疲労か、あるいは夜の到来を待つばかりであった。
§8.38.12iam viris vires, iam ferro sua vis, iam consilia ducibus deerant, cum subito Samnitium equites, cum, turma una longius provecta, accepissent inpedimenta Romanorum procul ab armatis sine praesidio, sine munimento stare, aviditate praedae impetum faciunt.
今や兵士たちの体力も、武器の威力も、指揮官たちの策略も尽きかけていたとき、突然サムニウムの騎兵たちが、1つの騎兵中隊が遠くまで進み出て、ローマ軍の輜重が武装兵から遠く離れ、守備隊も防御壁もない状態で置かれていることを知ると、戦利品への渇望から突撃を敢行した。
quod ubi dictatori trepidus nuntius attulit,
狼狽した急使がこのことを独裁官に伝えると、「勝手にやらせておけ」と彼は言った。
§8.38.13“sine modo” inquit, “sese praeda praepediant.
「戦利品で身動きが取れなくなるがいい。
” alii deinde super alios diripi passim ferrique fortunas militum vociferabantur.
」その後、次から次へと別の者たちが、兵士たちの財産がそこら中で略奪され持ち去られていると大声で叫びながらやってきた。
tum magistro equitum accito “vides tu” inquit,
そこで、騎兵長官を呼び寄せて言った。
§8.38.14“M. Fabi, ab hostium equite omissam pugnam? haerent inpediti inpedimentis nostris.
「見ているか、マルクス・ファビウスよ、敵の騎兵が戦闘を放棄したのを。 彼らは我々の輜重に縛られて身動きが取れなくなっている。
§8.38.15adgredere, quod inter praedandum omni multitudini evenit, dissipatos raros equis insidentes, raros quibus ferrum in manu sit invenies;
襲撃せよ。 略奪の最中には群衆全体に起こることだが、彼らは散り散りになり、まともに馬に乗っている者も稀で、手に武器を握っている者も稀であることがわかるだろう。
se equosque dum praeda onerant, caede inermes cruentamque illis praedam redde.
彼らが自分たちと馬に戦利品を積み込んでいる間に、無防備な彼らを皆殺しにし、彼らにとって血塗られた戦利品にしてやるのだ。
§8.38.16mihi legiones peditumque pugna curae erunt;
私はレギオンと歩兵の戦闘を引き受けよう。
penes te equestre sit decus. ”
騎兵の栄誉はお前の手に委ねる。 」

語釈・文法注

  1. 8.38.1metu gravioris in Samnio belli — metu は原因の奪格(「〜への恐れから」)。gravioris ... belli は目的格的属格で metu に係る。
  2. 8.38.3facturos — facturos [esse] は対格不定詞構文で、主語 se(敵)が省略されている。dissimulabant の目的語。
  3. 8.38.4damno — damno は目的の与格、locus が主語で、virtuti は参照の与格(いわゆる「二重与格」構造)。
  4. 8.38.9loco iniquo non hosti cessum — cessum [esse] は非人称の受動態不定詞(間接話法)。直訳すると「不利な場所のために(退却がなされたのであって)、敵に対して退却がなされたのではない」となり、ローマ側が地勢の悪さゆえに撤退したことを示す。
  5. 8.38.10anceps dicitur certamen stetisse — dicitur(〜と言われる)は人称構文で、主語は certamen、不定詞は stetisse。「戦闘は〜に留まったと言われている」。
  6. 8.38.15inter praedandum — 前置詞 inter に動名詞(ゲルンディウム)の対格 praedandum が結合したもので、「略奪の最中に」という時間的継続を表す。

この箇所を引用する

リウィウス, ローマ建国以来の歴史 §8.38.1-8.38.16. Humanitext Reader, https://reader.humanitext.ai/text/urn:cts:latinLit:phi0914.phi001.humanitext-lat2:8.38.1-8.38.16

AIによる草稿訳である旨と閲覧日を添えてください。

訳文・注・要旨はAIによる草稿で、読者の指摘により改訂されています。