§8.38.1insequenti anno, Q. Fabio L. Fulvio consulibus, A. Cornelius Arvina dictator et M. Fabius Ambustus magister equitum metu gravioris in Samnio belli — conducta enim pretio a finitimis iuventus dicebatur — intentiore dilectu habito egregium exercitum adversus Samnites duxerunt.
다음 해, 퀸투스 파비우스와 루키우스 풀비우스가 집정관인 해에, 독재관 아울루스 코르넬리우스 아르비나와 기병대장 마르쿠스 파비우스 암부스투스는 삼니움에서의 더 심각한 전쟁에 대한 두려움 때문에—이웃 나라들로부터 돈을 주고 고용한 청년들이 모여들었다고 소문이 돌았기 때문이다—더 철저한 징집을 실시하고 삼니움인들을 향해 정예 군대를 이끌고 나아갔다.
§8.38.2castra in hostico incuriose ita posita, tamquam procul abesset hostis, cum subito advenere Samnitium legiones tanta ferocia, ut vallum usque ad stationem Romanam inferrent.
적의 영토 내에 마치 적이 멀리 있는 것처럼 부주의하게 진영을 설치했을 때, 갑자기 삼니움인들의 군단이 매우 사납게 들이닥쳐 로마군의 초소까지 방벽을 밀어붙였다.
nox iam adpetebat;
이미 밤이 다가오고 있었다.
§8.38.3id prohibuit munimenta adoriri;
그 밤이 방벽을 공격하는 것을 막았다.
nec dissimulabant orta luce postero die facturos.
그러나 그들은 날이 밝는 대로 다음 날 그렇게 할 것임을 숨기지 않았다.
dictator ubi propiorem spe dimicationem vidit, §8.38.4ne militum virtuti damno locus esset, ignibus crebris relictis, qui conspectum hostium frustrarentur, silentio legiones educit;
독재관은 전투가 예상보다 가까이 닥친 것을 보고, 병사들의 용기가 헛되이 손상될 여지가 없도록 하기 위해, 적의 눈을 속일 수 있는 많은 모닥불을 남겨둔 채 조용히 군단을 이끌고 나왔다.
nec tamen fallere propter propinquitatem castrorum potuit.
그러나 진영이 가까웠기 때문에 적을 속일 수는 없었다.
§8.38.5eques extemplo insecutus ita institit agmini, ut, donec lucesceret, proelio abstineret;
기병이 즉시 추격하여 행군 대열을 끈질기게 압박했으나, 날이 밝을 때까지는 전투를 자제했다.
§8.38.6ne pedestres quidem copiae ante lucem castris egressae;
보병 부대조차 동이 트기 전에는 진영을 출발하지 않았다.
eques luce demum ausus incursare in hostem carpendo novissimos premendoque iniquis ad transitum locis agmen detinuit.
기병은 날이 밝아서야 비로소 적에게 습격을 감행했고, 대열의 후미를 쳐서 길을 지나기 불리한 곳에서 대열을 억류함으로써 행군을 지체시켰다.
interim pedes equitem adsecutus; et totis iam copiis Samnis urgebat.
그 사이에 보병이 기병을 따라잡았고, 삼니움인은 이제 전군으로 압박해 오고 있었다.
§8.38.7tum dictator, postquam sine magno incommodo progredi non poterat, eum ipsum, in quo constiterat, locum castris dimetari iussit.
이에 독재관은 큰 피해 없이는 전진할 수 없음을 깨닫고, 자신들이 멈추어 선 바로 그 자리에 진영을 구획하도록 명령했다.
id vero, circumfuso undique equitatu, ut vallum peteretur opusque inciperet, fieri non poterat.
그러나 사방이 기병으로 둘러싸여 있었기 때문에, 방벽으로 나아가 작업을 시작하는 것은 불가능했다.
§8.38.8itaque ubi neque eundi neque manendi copiam esse videt, instruit aciem inpedimentis ex agmine remotis.
그리하여 전진할 수도 머무를 수도 없음을 보고, 행군 대열에서 수하물을 멀리 치운 뒤 전열을 정비했다.
instruunt contra et hostes, et animis et viribus pares.
적들도 사기와 군사력 면에서 대등하게 맞서 전열을 정비했다.
§8.38.9auxerat id maxime animos, quod ignari, loco iniquo non hosti cessum, velut fugientes ac territos terribiles ipsi secuti fuerant.
적들의 사기를 가장 높여준 것은, 로마군이 불리한 지형 때문에 후퇴한 것일 뿐 적에게 밀린 것이 아님을 알지 못한 채, 마치 도망치고 겁에 질린 적을 자신들이 두려운 존재가 되어 추격해 온 것처럼 오해한 일이었다.
§8.38.10id aliquamdiu aequavit pugnam iam pridem desueto Samnite clamorem Romani exercitus pati.
이 오해가 얼마 동안 전투를 대등하게 만들었다. 삼니움인들은 로마 군대의 함성을 견디는 일에서 오래전에 멀어져 있었기 때문이다.
at hercule illo die ab hora diei tertia ad octavam ita anceps dicitur certamen stetisse, ut neque clamor, ut primo semel concursu est sublatus, iteratus sit neque signa promota loco retrove recepta neque recursum ab ulla sit parte.
그러나 참으로 그날은 낮 제3시부터 제8시까지 전투가 매우 팽팽하게 진행되어, 첫 격돌 때 단 한 번 터져 나온 함성이 다시 반복되지도 않았고, 군기가 제자리에서 앞으로 나아가거나 뒤로 물러서지도 않았으며, 어느 쪽에서도 퇴각하는 이가 없었다고 한다.
§8.38.11in suo quisque gradu obnixi, urgentes scutis, sine respiratione ac respectu pugnabant;
각자 자신의 위치에서 버티며, 방패로 밀어붙이고, 숨 돌릴 틈도 뒤를 돌아볼 겨를도 없이 싸웠다.
fremitus aequalis tenorque idem pugnae in defatigationem ultimam aut noctem spectabat.
고함 소리는 일정했고 전투의 흐름도 변함없어, 극도의 피로에 도달하거나 밤이 오기만을 바라는 듯했다.
§8.38.12iam viris vires, iam ferro sua vis, iam consilia ducibus deerant, cum subito Samnitium equites, cum, turma una longius provecta, accepissent inpedimenta Romanorum procul ab armatis sine praesidio, sine munimento stare, aviditate praedae impetum faciunt.
이제 병사들의 힘도, 칼날의 위력도, 지휘관들의 책략도 바닥나가고 있었을 때, 갑자기 삼니움인들의 기병들이—한 기병대가 멀리 나아가 로마군의 수하물이 무장병들로부터 멀리 떨어져 방어벽도 경비병도 없는 상태로 놓여 있다는 것을 알게 되자—전리품에 대한 탐욕으로 돌격을 감행했다.
quod ubi dictatori trepidus nuntius attulit, §8.38.13“sine modo” inquit, “sese praeda praepediant. ” alii deinde super alios diripi passim ferrique fortunas militum vociferabantur.
당황한 전령이 이 사실을 독재관에게 알리자, “내버려 두어라.” 그가 말했다. “그들이 전리품으로 스스로 발이 묶이게 하라.” 그러자 뒤이어 다른 이들이 잇달아 달려와 병사들의 재산이 도처에서 약탈당하고 실려 가고 있다고 소리쳤다.
tum magistro equitum accito “vides tu” inquit, §8.38.14“M. Fabi, ab hostium equite omissam pugnam? haerent inpediti inpedimentis nostris.
이에 기병대장을 불러 말했다. “보이는가, 마르쿠스 파비우스여, 적의 기병이 전투를 포기한 것이? 그들은 우리의 수하물에 얽매여 꼼짝 못 하고 있다.
§8.38.15adgredere, quod inter praedandum omni multitudini evenit, dissipatos raros equis insidentes, raros quibus ferrum in manu sit invenies;
공격하라. 전리품을 챙기는 중에 군중 전체에 일어나는 법이듯, 그들은 흩어져 있고, 제대로 말을 타고 있는 자도 드물며, 손에 무기를 쥔 자도 드물다는 것을 알게 될 것이다.
se equosque dum praeda onerant, caede inermes cruentamque illis praedam redde.
그들이 자신과 말에 전리품을 싣고 있는 동안, 무방비한 그들을 도륙하여 그 전리품을 피로 물들여 돌려주어라.
§8.38.16mihi legiones peditumque pugna curae erunt; penes te equestre sit decus. ”
나는 보병 군단과 전투를 책임질 테니, 기병의 영예는 그대의 손에 있도록 하라.”