§8.10.1procedente deinde certamine cum aliis partibus multitudo superaret Latinorum, Manlius consul audito eventu collegae cum, ut ius fasque erat, lacrumis non minus quam laudibus debitis prosecutus tam memorabilem mortem esset, §8.10.2paulisper addubitavit, an consurgendi iam triariis tempus esset;
その後戦闘が進行するにつれ、他の戦区においてラティウム人の多さが圧倒していたが、執政官マンリウスは、同僚の運命を聞くと、法と宗教の掟が定める通りに、然るべき称賛に勝るとも劣らない涙をもって、その記憶されるべき死を追悼したのち、トリアリイが今や立ち上がるべき時であるかどうかをしばらくの間ためらった。
deinde melius ratus integros eos ad ultimum discrimen servari, accensos ab novissima acie ante signa procedere iubet.
しかし、彼らを無傷のまま最後の大一番のために温存する方がよいと判断し、最後尾の戦列からアッケンシたちに、旗の前に進み出るよう命じた。
§8.10.3qui ubi subiere, extemplo Latini, tamquam idem adversarii fecissent, triarios suos excitaverunt;
彼らが進み出ると、即座にラティウム人は、敵が同じことをしたのだと思って、自分たちのトリアリイを立ち上がらせた。
qui aliquamdiu pugna atroci cum et semet ipsi fatigassent et hastas aut praefregissent aut hebetassent, pellerent vi tamen hostem, debellatum iam rati perventumque ad extremam aciem,
彼らはしばらくの間、激しい戦闘によって、自分たち自身も疲弊し、槍を折るか、あるいは鈍らせてしまっていたが、それでも力ずくで敵を押し戻しており、すでに勝敗は決し、最後の戦列に到達したのだと考えていた。
§8.10.4tum consul triariis “consurgite nunc” inquit “integri adversus fessos, memores patriae parentumque et coniugum ac liberorum, memores consulis pro vestra victoria morte occubantis. ”
そのとき、執政官はトリアリイたちに言った。 「今こそ、疲弊した敵に対して、無傷の状態で立ち上がれ。 祖国と、親たちと、妻や子供たちを思い起こし、あなた方の勝利のために死に直面している執政官を思い起こすのだ」。
§8.10.5ubi triarii consurrexerunt, integri, refulgentibus armis, nova ex inproviso exorta acies, receptis in intervalla ordinum antepilanis, §8.10.6clamore sublato principia Latinorum perturbant hastisque ora fodientes primo robore virorum caeso per alios manipulos velut inermes prope intacti evasere tantaque caede perrupere cuneos, ut vix quartam partem relinquerent hostium.
トリアリイたちが立ち上がると、無傷で、武具を輝かせ、思いがけず出現した新しい戦列となり、アンテピラニを隊列の間隔のなかに退却させたのち、鬨の声をあげてラティウム人の前衛を混乱させ、槍で敵の顔を突き刺し、最初の精鋭の男たちをなぎ倒すと、他のマニプルスの間を、まるで武器を持たない敵を相手にするかのように、ほとんど傷を負うことなく進み、凄まじい殺戮をもって楔形陣形を突き破ったので、敵のわずか4分の1しか残らなかったほどであった。
§8.10.7Samnites quoque sub radicibus montis procul instructi praebuere terrorem Latinis.
サムニウム人たちもまた、山の麓に遠く整列しており、ラティウム人に恐怖を与えた。
ceterum inter omnes cives sociosque praecipua laus eius belli penes consules fuit, quorum alter omnis minas periculaque ab deis superis inferisque in se unum vertit, §8.10.8alter ea virtute eoque consilio in proelio fuit, ut facile convenerit inter Romanos Latinosque, qui eius pugnae memoriam posteris tradiderunt, utrius partis T. Manlius dux fuisset, eius futuram haud dubie fuisse victoriam.
しかし、すべての市民と市民同盟者のなかで、この戦争における際立った称賛は、執政官たちの手の中にあった。 その一方は、天上および地下の神々からのすべての脅威と危険を自分一人へと向け、他方は、戦闘において非常に優れた勇気と戦術を示したので、この戦いの記憶を後世に伝えたローマ人とラティウム人の間で、「ティトゥス・マンリウスがどちらの側の将軍であったにせよ、そちらの側の勝利が疑いなく訪れたであろう」という点で容易に意見が一致した。
Latini ex fuga se Minturnas contulerunt.
ラティウム人たちは逃走してミントゥルナエへと退却した。
§8.10.9castra secundum proelium capta, multique mortales ibi vivi oppressi, maxime Campani.
戦闘に続いて陣営が奪取され、そこでは多くの人間が生きたまま捕らえられ、とりわけカンパニア人がそうであった。
§8.10.10Deci corpus ne eo die inveniretur, nox quaerentes oppressit;
デキウスの遺体がその日のうちに見つからないように、捜索する者たちに夜が襲いかかった。
postero die inventum inter maximam hostium stragem coopertum telis;
翌日、敵の最大の屍の山のなかに、武器に覆われた状態で発見された。
funusque ei par morti celebrante collega factum est.
そして、同僚が執り行うなか、彼の死にふさわしい葬儀が行われた。
illud adiciendum videtur,
次のことを付け加えるのが適切と思われる。
§8.10.11licere consuli dictatorique et praetori, cum legiones hostium devoveat, non utique se, sed quem velit ex legione Romana scripta civem devovere.
執政官、独裁官、およびプラエトルが敵の軍団を神々に捧げる際、必ずしも自分自身ではなく、ローマの登録された軍団から自分が望む市民を捧げることが許されているということ。
§8.10.12si is homo, qui devotus est, moritur, probe factum videri;
もし捧げられたその人間が死ぬならば、儀式は正しく遂行されたとみなされる。
ni moritur, tum signum septem pedes altum aut maius in terram defodi et piaculum hostiam caedi;
もし死なないならば、そのときは高さ7フィート以上の像を地中に埋め、贖罪の犠牲獣を屠らねばならない。
ubi illud signum defossum erit, eo magistratum Romanum escendere fas non esse.
その像が埋められた場所には、ローマの政務官が足を踏み入れることは神法上許されない。
§8.10.13sin autem sese devovere volet, sicuti Decius devovit, ni moritur, neque suum neque publicum divinum pure faciet, sive hostia sive quo alio volet.
しかし、もしデキウスが捧げたように自分自身を捧げることを望み、もし死なないならば、彼は、犠牲獣であれ、他の自分が望むものであれ、私的な神事も公的な神事も清らかに執り行うことはできない。
qui sese devoverit, Vulcano arma sive cui alii divo vovere volet, ius est;
自分自身を捧げた者が、ウルカヌス、あるいは他のどの神であれ、彼が望む神に武具を捧げることは、法にかなっている。
§8.10.14telo, super quod stans consul precatus est, hostem potiri fas non est;
その上に執政官が立って祈りを捧げた槍を、敵が手に入れることは神法上許されない。
si pQtiatur, Marti suovetaurilibus piaculum fieri.
もし手に入れたなら、マルスに対してスオウェタウリリアをもって贖罪を行わねばならない。