§8.10.1procedente deinde certamine cum aliis partibus multitudo superaret Latinorum, Manlius consul audito eventu collegae cum, ut ius fasque erat, lacrumis non minus quam laudibus debitis prosecutus tam memorabilem mortem esset, §8.10.2paulisper addubitavit, an consurgendi iam triariis tempus esset;
그 후 전투가 진행됨에 따라 다른 구역에서 라티움인의 수적인 우세가 압도하고 있었으나, 집정관 만리우스는 동료의 소식을 듣고, 법과 종교적 도리에 따라 마땅히 받아야 할 찬사 못지않은 눈물로 그 기억할 만한 죽음을 추모한 뒤, 트리아리이들이 이제 일어서야 할 때가 아닌지 잠시 망설였다.
deinde melius ratus integros eos ad ultimum discrimen servari, accensos ab novissima acie ante signa procedere iubet.
그러나 그들을 온전한 상태로 최종적인 결정적 순간을 위해 아껴두는 것이 더 낫다고 판단하여, 대열의 가장 뒤쪽에서 아켄시들에게 깃발 앞으로 나아가라고 명령했다.
§8.10.3qui ubi subiere, extemplo Latini, tamquam idem adversarii fecissent, triarios suos excitaverunt;
이들이 나아가자 라티움인들은 즉시 적들도 똑같이 행동한 줄로 생각하고 자신들의 트리아리이를 일으켜 세웠다.
qui aliquamdiu pugna atroci cum et semet ipsi fatigassent et hastas aut praefregissent aut hebetassent, pellerent vi tamen hostem, debellatum iam rati perventumque ad extremam aciem,
이들은 한동안 격렬한 전투 속에서 스스로 지치고 창을 부러뜨리거나 무디게 만들었음에도 불구하고, 이미 승부가 났고 마지막 대열에 이르렀다고 생각하여 힘으로 적을 밀어붙이고 있었다.
§8.10.4tum consul triariis “consurgite nunc” inquit “integri adversus fessos, memores patriae parentumque et coniugum ac liberorum, memores consulis pro vestra victoria morte occubantis. ” §8.10.5ubi triarii consurrexerunt, integri, refulgentibus armis, nova ex inproviso exorta acies, receptis in intervalla ordinum antepilanis, §8.10.6clamore sublato principia Latinorum perturbant hastisque ora fodientes primo robore virorum caeso per alios manipulos velut inermes prope intacti evasere tantaque caede perrupere cuneos, ut vix quartam partem relinquerent hostium.
그때 집정관은 트리아리이들에게 말했다. "이제 지친 적들을 상대로 온전한 힘을 가지고 일어나라. 조국과 부모, 아내와 자식들을 생각하고, 너희의 승리를 위해 죽음에 쓰러져 가는 집정관을 생각하라." 트리아리이들이 일어서자, 온전한 힘을 지닌 채 무기를 눈부시게 빛내며 뜻밖에 나타난 새로운 대열이 되었고, 안테필라니들을 대열 사이의 간격으로 맞아들인 후, 함성을 지르며 라티움인의 전위 대열을 혼란에 빠뜨리고 창으로 그들의 얼굴을 찌르며 최정예 병사들을 쓰러뜨린 후, 마치 무장하지 않은 자들을 상대하듯 다른 백인대들 사이를 거의 다치지 않고 헤쳐 나갔으며, 대대적인 학살로 쐐기형 대열을 돌파하여 적의 불과 4분의 1만을 남겨두었을 정도였다.
§8.10.7Samnites quoque sub radicibus montis procul instructi praebuere terrorem Latinis.
삼니움인들 역시 산기슭 멀리에서 대열을 정비하고 서서 라티움인들에게 공포를 자아냈다.
ceterum inter omnes cives sociosque praecipua laus eius belli penes consules fuit, quorum alter omnis minas periculaque ab deis superis inferisque in se unum vertit, §8.10.8alter ea virtute eoque consilio in proelio fuit, ut facile convenerit inter Romanos Latinosque, qui eius pugnae memoriam posteris tradiderunt, utrius partis T. Manlius dux fuisset, eius futuram haud dubie fuisse victoriam.
그러나 모든 시민과 동맹시 군대 중에서 이 전쟁의 가장 돋보이는 영예는 집정관들의 몫이었다. 그들 중 한 명은 천상과 지하의 신들로부터 오는 모든 위협과 위험을 자기 혼자에게로 돌렸고, 다른 한 명은 전투에서 너무나 뛰어난 용맹과 지략을 발휘하여, 이 전투의 기억을 후대 전한 로마인들과 라티움인들 사이에서 "티투스 만리우스가 어느 쪽의 장수였든 간에, 그쪽의 승리가 의심의 여지 없이 확실했을 것"이라는 점에 쉽게 의견이 모였다.
Latini ex fuga se Minturnas contulerunt.
라티움인들은 도망쳐 민투르나이로 후퇴했다.
§8.10.9castra secundum proelium capta, multique mortales ibi vivi oppressi, maxime Campani.
전투에 이어 진영이 함락되었고, 많은 자들이 그곳에서 산 채로 사로잡혔는데 특히 캄파니아인들이 그러했다.
§8.10.10Deci corpus ne eo die inveniretur, nox quaerentes oppressit;
데키우스의 시신이 그날 안에 발견되지 못하게 하려는 듯, 수색하는 이들에게 밤이 덮쳐왔다.
postero die inventum inter maximam hostium stragem coopertum telis; funusque ei par morti celebrante collega factum est.
다음 날, 적들의 엄청난 사체 더미 속에서 무기들에 덮인 채 시신이 발견되었고, 그의 동료 집정관이 주재하는 가운데 그의 죽음에 어울리는 장례식이 치러졌다.
illud adiciendum videtur,
여기에 다음의 사실을 덧붙이는 것이 타당해 보인다.
§8.10.11licere consuli dictatorique et praetori, cum legiones hostium devoveat, non utique se, sed quem velit ex legione Romana scripta civem devovere.
집정관, 독재관, 법무관이 적의 군단을 신들에게 바칠 때, 반드시 자기 자신이 아니라 등록된 로마 군단에서 자신이 원하는 어떤 시민이든 바칠 수 있다는 것.
§8.10.12si is homo, qui devotus est, moritur, probe factum videri;
만약 제물로 바쳐진 그 사람이 죽는다면 의식이 올바르게 치러진 것으로 여겨진다.
ni moritur, tum signum septem pedes altum aut maius in terram defodi et piaculum hostiam caedi;
만약 죽지 않는다면, 그때는 7피트 이상의 상을 땅속에 묻고 대속의 희생 제물을 바쳐야 한다.
ubi illud signum defossum erit, eo magistratum Romanum escendere fas non esse.
그 상이 묻힌 곳에는 로마의 정무관이 올라가는 것이 신법상 허용되지 않는다.
§8.10.13sin autem sese devovere volet, sicuti Decius devovit, ni moritur, neque suum neque publicum divinum pure faciet, sive hostia sive quo alio volet.
그러나 만약 데키우스가 바쳤던 것처럼 자기 자신을 바치고자 할 때, 만약 그가 죽지 않는다면, 그는 희생 제물이든 자신이 원하는 다른 어떤 것으로든 사적이거나 공적인 신성한 의식을 정결하게 거행할 수 없다.
qui sese devoverit, Vulcano arma sive cui alii divo vovere volet, ius est;
자신을 바친 자가 불카누스나 그 밖에 자신이 원하는 다른 신에게 무기를 바치겠다고 서약하는 것은 법적으로 허용된다.
§8.10.14telo, super quod stans consul precatus est, hostem potiri fas non est;
집정관이 서서 기도했던 그 창을 적이 차지하는 것은 신법상 허용되지 않는다.
si pQtiatur, Marti suovetaurilibus piaculum fieri.
만약 적이 차지하게 된다면, 마르스에게 수오베타우리리아를 바쳐 대속해야 한다.