§7.33.1non alias militi familiarior dux fuit omnia inter infimos militum haud gravate munia obeundo, in ludo praeterea militari, §7.33.2cum velocitatis viriumque inter se aequales certamina ineunt, comiter facilis;
これほど兵士に親しまれた将軍は他にいなかった。 彼は最も低い身分の兵士たちに混じって、すべての任務を嫌がる風もなく果たすことによって、さらには軍事的な競技において、互いに速さや力を競う互角の勝負に加わるとき、愛想がよく気さくであった。
vincere ac vinci vultu eodem, nec quemquam aspernari parem, qui se offeret;
勝つのも負けるのも同じ表情で受け入れ、挑んでくる者であれば、どのような相手であっても対等な者として軽蔑することはなかった。
§7.33.3factis benignus pro re, dictis haud minus libertatis alienae quam suae dignitatis memor, et, quo nihil popularius est, quibus artibus petierat magistratus, iisdem gerebat.
行動においてはその資力に応じて寛大であり、言葉においては他者の自由を重んじること、自身の尊厳を忘れないことにおいて引けを取らず、そして、これほど民衆に好まれることはないのだが、執政官職を求めたときと同じ技術をもって、それを遂行した。
§7.33.4itaque universus exercitus incredibili alacritate adhortationem prosecutus ducis castris egreditur.
こうして全軍は、信じられないほどの熱意をもって将軍の激励に応え、陣営から打って出た。
Proelium, §7.33.5ut quod maxime umquam, pari spe utrimque, aequis viribus, cum fiducia sui sine contemptu hostium commissum est.
戦闘は、かつてないほどに、双方ともに対等な希望を持ち、互角の戦力で、敵を侮ることなく自らへの信頼を抱いて開始された。
§7.33.6Samnitibus ferociam augebant novae res gestae et paucos ante dies geminata victoria, Romanis contra quadringentorum annorum decora et conditae urbi aequalis victoria;
サムニウム人にとっては、最近の業績と数日前の二重の勝利が猛々しさを増大させていた。 それに対してローマ人にとっては、四百年の栄誉と、都市の創建と同じ古さを持つ勝利の歴史がそれを支えていた。
§7.33.7utrisque tamen novus hostis curam addebat.
しかし、双方にとって、未知の敵は不安を募らせた。
pugna indicio fuit, quos gesserint animos;
戦闘は、彼らがどのような闘志を抱いていたかの証しとなった。
namque ita conflixerunt, ut aliquamdiu in neutram partem inclinarent acies.
というのも、彼らはしばらくの間、陣列がどちらの側にも傾かないほどに激突したからである。
tum consul trepidationem iniciendam ratus, §7.33.8quando vi pelli non poterant, equitibus inmissis turbare prima signa hostium conatur.
そこで執政官は、力づくでは撃退できないと見て、騎兵を投入して敵の前列の軍旗を混乱させようと試みた。
§7.33.9quos ubi nequiquam tumultuantes in spatio exiguo volvere turmas vidit nec posse aperire in hostes viam, §7.33.10revectus ad antesignanos legionum cum desiluisset ex equo, “nostrum” inquit “peditum illud, milites, est opus;
しかし、彼らが狭い場所で騒然としながらも無駄に旋回するばかりで、敵陣への道を切り開くことができないのを見るや、軍団の最前列の兵士のところまで引き返し、馬から飛び降りてこう言った。 「兵士たちよ、あれは我々歩兵の仕事だ。
agitedum, ut me videritis, quacumque incessero in aciem hostium, ferro viam facientem, sic pro se quisque obvios sternite;
さあ、私を見てくれ。 私が敵の陣列のどこへ進もうとも、剣で道を切り開くであろう。 そのように、諸君もそれぞれ、目の前の敵をなぎ倒すのだ。
illa omnia, qua nunc erectae micant hastae, patefacta strage vasta cernetis.
今、槍が直立してきらめいているあの場所すべてが、凄まじい屍の山となって切り開かれるのを、諸君は目にすることになるだろう。
” §7.33.11Vix haec dicta dederat, cum equites consulis iussu discurrunt in cornua legionibusque in mediam aciem aperiunt viam.
」彼がこの言葉を語り終えるか終えないかのうちに、執政官の命令によって騎兵たちは両翼へと散り、軍団兵のために敵の陣列の中央へと至る道を切り開いた。
primus omnium consul invadit hostem et, cum quo forte contulit gradum, obtruncat.
執政官は誰よりも先に敵に襲いかかり、たまたま刃を交えた者を切り伏せた。
§7.33.12hoc spectaculo accensi dextra laevaque ante se quisque memorandum proelium cient;
この光景に発奮し、左右の誰もが目の前で特筆すべき戦闘を繰り広げた。
stant obnixi Samnites, quamquam plura accipiunt quam inferunt vulnera.
サムニウム人たちは、与える傷よりも受ける傷の方が多いにもかかわらず、屈強に立ち塞がった。
aliquamdiu iam pugnatum erat, §7.33.13atrox caedes circa signa Samnitium, fuga ab nulladum parte erat;
戦闘はすでにしばらくの間続いており、サムニウム人の軍旗の周囲では凄惨な虐殺が行われていたが、未だどちらの側からも逃亡する者はなかった。
adeo morte sola vinci destinaverant animis.
それほど彼らは、死によってのみ敗北することを心に決めていたのである。
§7.33.14itaque Romani, cum et fluere iam lassitudine vires sentirent et diei haud multum superesse, accensi ira concitant se in hostem.
そのためローマ人は、すでに疲労によって力が衰えつつあるのを感じ、また一日の残り時間も少なくなっているのを見て、怒りに燃えて敵へと一斉に襲いかかった。
§7.33.15tum primum referri pedem atque inclinari rem in fugam apparuit;
その時初めて、敵が後退し、戦況が逃走へと傾きつつあるのが明らかになった。
tum capi, occidi Samnis;
その時、サムニウム人は捕らえられ、殺戮された。
nec superfuissent multi, ni nox victoriam magis quam proelium diremisset.
もし夜が、戦闘というよりはむしろ勝利を遮らなかったならば、多くの者は生き残れなかったであろう。
§7.33.16et Romani fatebantur numquam cum pertinaciore hoste conflictum, et Samnites, cum quaereretur, quaenam prima causa tam obstinatos movisset in fugam, oculos sibi Romanorum ardere visos aiebant vesanosque vultus et furentia ora;
ローマ人たちも、これほど執拗な敵と衝突したことはかつてなかったと告白し、サムニウム人たちも、あれほど頑強な者たちが逃走に踏み切った最初の原因が何であったか尋ねられた際、ローマ人の目が燃え盛っているように見え、その狂気じみた形相と猛り狂う表情が見えたからだと語った。
inde plus quam ex alia ulla re terroris ortum.
他の何よりも、そこから恐怖が生じたのだと。
§7.33.17quem terrorem non pugnae solum eventu, sed nocturna profectione confessi sunt.
彼らはこの恐怖を、戦闘の結末においてだけでなく、夜間の撤退によっても認めた。
§7.33.18postero die vacuis hostium castris Romanus potitur, quo se omnis Campanorum multitudo gratulabunda effudit.
翌日、ローマ人は敵のもぬけの殻となった陣営を手中に収め、そこへ祝福に満ちたカンパニア人の群衆がなだれ込んだ。