§7.33.1non alias militi familiarior dux fuit omnia inter infimos militum haud gravate munia obeundo, in ludo praeterea militari, §7.33.2cum velocitatis viriumque inter se aequales certamina ineunt, comiter facilis; vincere ac vinci vultu eodem, nec quemquam aspernari parem, qui se offeret;
이보다 더 병사들과 친근한 지휘관은 다른 어떤 때에도 없었으니, 그는 가장 지위가 낮은 병사들 사이에서 모든 임무를 기꺼이 수행하였고, 나아가 군사 훈련 및 경기에서, 그들이 서로 속도와 힘을 겨루는 동등한 승부에 나설 때 친근하고 겸손하였으며, 승리와 패배를 같은 표정으로 맞이하였고, 스스로 도전해 오는 자가 있다면 누구도 대등한 상대로서 경멸하지 않았다.
§7.33.3factis benignus pro re, dictis haud minus libertatis alienae quam suae dignitatis memor, et, quo nihil popularius est, quibus artibus petierat magistratus, iisdem gerebat.
행동에서는 자신의 형편에 따라 관대하였고, 말에서는 타인의 자유를 존중하는 일에 있어 자신의 존엄을 잊지 않는 것 못지않았으며, 인민에게 이보다 더 인기 있는 일은 없겠으나, 관직을 얻기 위해 사용했던 바로 그 기술로써 관직을 수행하였다.
§7.33.4itaque universus exercitus incredibili alacritate adhortationem prosecutus ducis castris egreditur.
그리하여 전군은 믿을 수 없는 열의를 가지고 지휘관의 독려를 따르며 진영을 나섰다.
Proelium, §7.33.5ut quod maxime umquam, pari spe utrimque, aequis viribus, cum fiducia sui sine contemptu hostium commissum est.
전투는, 그 어느 때보다도 격렬하게, 양측이 동등한 희망과 호각의 전력을 가지고, 적에 대한 경멸 없이 자신에 대한 신뢰를 품은 채 시작되었다.
§7.33.6Samnitibus ferociam augebant novae res gestae et paucos ante dies geminata victoria, Romanis contra quadringentorum annorum decora et conditae urbi aequalis victoria;
삼니움인들에게는 최근의 전공과 며칠 전의 거듭된 승리가 맹렬함을 더해주었고, 반대로 로마인들에게는 400년 동안의 영예와 도시 창건과 나이를 같이하는 승리의 역사가 힘을 실어주었다.
§7.33.7utrisque tamen novus hostis curam addebat.
그러나 양측 모두에게 새로운 적은 염려를 더해주었다.
pugna indicio fuit, quos gesserint animos;
전투는 그들이 어떤 투지를 품고 있었는지를 보여주는 증거였다.
namque ita conflixerunt, ut aliquamdiu in neutram partem inclinarent acies.
왜냐하면 그들은 한동안 대열이 어느 쪽으로도 기울지 않을 정도로 격렬하게 충돌했기 때문이다.
tum consul trepidationem iniciendam ratus, §7.33.8quando vi pelli non poterant, equitibus inmissis turbare prima signa hostium conatur.
이때 집정관은 적에게 공포를 불어넣어야겠다고 생각하여, 힘으로 밀어낼 수 없었기에, 기병을 투입하여 적의 전방 군기를 교란하고자 시도하였다.
§7.33.9quos ubi nequiquam tumultuantes in spatio exiguo volvere turmas vidit nec posse aperire in hostes viam, §7.33.10revectus ad antesignanos legionum cum desiluisset ex equo, “nostrum” inquit “peditum illud, milites, est opus;
그는 기병들이 좁은 공간에서 소란만 피우며 무의미하게 선회하고 있을 뿐, 적들을 향한 길을 열지 못하는 것을 보고, 군단의 전방 병사들에게로 말을 타고 돌아와 말에서 뛰어내린 뒤 다음과 같이 말했다. “병사들이여, 저것은 우리 보병의 일이다.
agitedum, ut me videritis, quacumque incessero in aciem hostium, ferro viam facientem, sic pro se quisque obvios sternite;
자, 나를 보라. 내가 적의 전열 어디로 나아가든 검으로 길을 여는 것을 보거든, 여러분도 저마다 마주치는 적들을 쓰러뜨려라.
illa omnia, qua nunc erectae micant hastae, patefacta strage vasta cernetis. ” §7.33.11Vix haec dicta dederat, cum equites consulis iussu discurrunt in cornua legionibusque in mediam aciem aperiunt viam.
지금 창들이 곧게 서서 번뜩이는 저 모든 곳이 거대한 도륙으로 활짝 열리는 것을 보게 될 것이다.” 그가 이 말을 채 마치기도 전에, 기병들은 집정관의 명령에 따라 양 날개로 흩어졌고 군단병들을 위해 적의 전열 중앙으로 향하는 길을 열었다.
primus omnium consul invadit hostem et, cum quo forte contulit gradum, obtruncat.
집정관이 가장 먼저 적에게 돌격하여, 우연히 맞닥뜨린 자를 베어 쓰러뜨렸다.
§7.33.12hoc spectaculo accensi dextra laevaque ante se quisque memorandum proelium cient;
이 광경에 고무되어 좌우에서 누구나 제 앞에 있는 적과 기념비적인 전투를 치렀다.
stant obnixi Samnites, quamquam plura accipiunt quam inferunt vulnera.
삼니움인들은 입히는 상처보다 입는 상처가 더 많음에도 불구하고 완강히 버텼다.
aliquamdiu iam pugnatum erat, §7.33.13atrox caedes circa signa Samnitium, fuga ab nulladum parte erat;
전투는 이미 한참 동안 계속되고 있었고, 삼니움인의 군기 주변에서 처참한 학살이 벌어지고 있었으나, 아직 어느 쪽에서도 도망치지 않았다.
adeo morte sola vinci destinaverant animis.
그만큼 그들은 오직 죽음으로써만 패배하기로 마음속으로 결심하고 있었던 것이다.
§7.33.14itaque Romani, cum et fluere iam lassitudine vires sentirent et diei haud multum superesse, accensi ira concitant se in hostem.
그리하여 로마인들은 이미 피로로 인해 힘이 빠져나가는 것을 느끼고, 날도 얼마 남지 않은 것을 보며 분노에 차 적에게 맹렬히 달려들었다.
§7.33.15tum primum referri pedem atque inclinari rem in fugam apparuit;
그제야 비로소 적의 발걸음이 물러서고 형세가 도주로 기울어지는 것이 분명해졌다.
tum capi, occidi Samnis;
그때 삼니움인들이 사로잡히고 살육당했다.
nec superfuissent multi, ni nox victoriam magis quam proelium diremisset.
만약 밤이 전투보다는 승리를 가로막지 않았더라면 많은 수가 살아남지 못했을 것이다.
§7.33.16et Romani fatebantur numquam cum pertinaciore hoste conflictum, et Samnites, cum quaereretur, quaenam prima causa tam obstinatos movisset in fugam, oculos sibi Romanorum ardere visos aiebant vesanosque vultus et furentia ora;
로마인들도 이토록 집요한 적과 맞닥뜨린 적이 없었다고 고백하였고, 삼니움인들 역시 그렇게 완강한 자들을 도주하게 만든 최초의 원인이 무엇이었느냐는 질문을 받았을 때, 로마인들의 눈이 불타오르는 것처럼 보였으며 광기 어린 얼굴과 분노에 찬 입을 보았기 때문이라고 말하였다.
inde plus quam ex alia ulla re terroris ortum.
다른 어떤 것보다도 그로 인해 공포가 생겨났다는 것이었다.
§7.33.17quem terrorem non pugnae solum eventu, sed nocturna profectione confessi sunt.
그들은 전투의 결과뿐만 아니라 밤의 퇴각으로써 이 공포를 인정하였다.
§7.33.18postero die vacuis hostium castris Romanus potitur, quo se omnis Campanorum multitudo gratulabunda effudit.
다음날 로마인은 적의 텅 빈 진영을 차지하였고, 그곳으로 축하해 주려는 캄파니아인의 무리가 대거 몰려들었다.