Humanitext Reader

リウィウス · ローマ建国以来の歴史 §7.32.1-7.32.17

サムニウムへの宣戦と執政官ウァレリウスの演説

388 / 1770 箇所 · ラテン語

要旨

使節の報告を受けたローマはサムニウムに宣戦布告し、執政官ウァレリウスとコルネリウスがそれぞれ出陣する。ウァレリウスはカンパニアでサムニウム軍と対峙し、戦闘を前に兵士たちに対して自らの実績とローマの栄光を説き、鼓舞する。

§7.32.1hac legatione Romam relata positis omnium aliarum rerum curis patres fetialibus ad res repetendas missis belloque, quia non redderentur, sollemni more indicto decreverunt, ut primo quoque tempore de ea re ad populum ferretur;
この使節の報告がローマにもたらされると、元老院議員たちは他のすべての事柄への配慮を脇に置き、財産の返還請求のためにフェティアリス僧を派遣した。 そして、(要求されたものが)返還されなかったため、厳かな儀礼に従って戦争を宣言した上で、できるだけ早い機会にその件を民衆へ諮ることを議決した。
§7.32.2iussuque populi consules ambo cum duobus exercitibus ab urbe profecti, Valerius in Campaniam, Cornelius in Samnium, ille ad montem Gaurum, hic ad Saticulam castra ponunt.
民衆の命令により、両執政官は二つの軍勢を率いて都市から出発した。 ウァレリウスはカンパニアへ、コルネリウスはサムニウムへと赴き、前者はガウルス山の近くに、後者はサティクラの近くに陣を敷いた。
priori Valerio Samnitium legiones —
前者のウァレリウスに対して、サムニウム人の軍勢が立ちふさがった。
§7.32.3eo namque omnem belli molem inclinaturam censebant — occurrunt;
―― というのも、彼らは戦争の全重量がそちらへと傾くだろうと考えていたからである。
simul in Campanos stimulabat ira, tam promptos nunc ad ferenda nunc ad accersenda adversus se auxilia.
――同時に、彼らの心にはカンパニア人に対する怒りが燃え上がっていた。 カンパニア人は、自分たちに対抗する援助を、ある時は受け入れ、またある時は呼び寄せるのに、これほどまでに素早かったからである。
ut vero castra Romana viderunt, §7.32.4ferociter pro se quisque signum duces poscere;
しかし、彼らがローマの陣営を目にするや否や、誰もが激しく自ら、将軍たちに突撃の合図を求めた。
adfirmare eadem fortuna Romanum Campano laturum opem, quo Campanus Sidicino tulerit.
そして、ローマ人がカンパニア人に援助をもたらすのも、かつてカンパニア人がシディキニ人に援助をもたらしたのと同様の運命の結末をたどるであろう、と主張した。
§7.32.5Valerius levibus certaminibus temptandi hostis causa haud ita multos moratus dies signum pugnae proposuit paucis suos adhortatus: ne novum bellum eos novusque hostis terreret;
ウァレリウスは、敵を試すために軽い小競り合いをして、それほど多くの日は待たずに、戦闘の合図を掲げ、自軍の兵たちに次のように手短に励ました。 「新しい戦争や新しい敵が諸君を恐怖させないようにせよ。
§7.32.6quidquid ab urbe longius proferrent arma, magis magisque in inbelles gentes eos prodire.
都市から遠くへ武力を進めれば進めるほど、諸君はますます戦い慣れない民族の中へと進んでいくのだ。
§7.32.7ne Sidicinorum Campanorumque cladibus Samnitium aestimarent virtutem;
シディキニ人やカンパニア人の敗北によってサムニウム人の勇猛さを評価してはならない。
qualescumque inter se certaverint, necesse fuisse alteram partem vinci.
彼らがどのような者として互いに戦ったにせよ、一方の側が負けることは不可避であったのだ。
Campanos quidem haud dubie magis nimio luxu fluentibus rebus mollitiaque sua quam vi hostium victos esse.
カンパニア人の方は確かに、敵の武力によってというよりは、恵まれた境遇における過度の贅沢と自らの軟弱さによって敗北したのである。
§7.32.8quid autem esse duo prospera in tot saeculis bella Samnitium adversus tot decora populi Romani, qui triumphos paene plures quam annos ab urbe condita numeret, qui omnia circa se — §7.32.9Sabinos, Etruriam, Latinos, Hernicos, Aequos, Volscos, Auruncos — domita armis habeat, qui Gallos tot proeliis caesos postremo in mare ac naves fuga conpulerit?
これほど多くの世紀におけるサムニウム人の二度の成功した戦争が、ローマ人民のこれほど多くの栄誉に対して、一体何だというのか。 ローマ人民は、建国以来の年数とほぼ同じか、それ以上の凱旋式の数を数えており、周囲のすべて――サビニ人、エトルリア、ラティウム人、ヘルニキ人、アイクイ人、ウォルスキ人、アウルンキ人――を武力で征服し終えており、多くの戦いで打ち倒されたガリア人を、最終的には逃走によって海や船へと追い払ったのである。
§7.32.10cum gloria belli ac virtute sua quemque fretos ire in aciem debere, tum intueri, cuius ductu auspicioque ineunda pugna sit, utrum,
誰もが戦争の栄光と自らの勇猛さに信頼を置いて戦列へと赴くべきであると同時に、どのような者の指揮と鳥占いのもとで戦闘に入ろうとしているのかを注視すべきである。
§7.32.11qui, audiendus dumtaxat, magnificus adhortator sit, verbis tantum ferox, operum, militarium expers, an qui et ipse tela tractare, procedere ante signa, versari media in mole pugnae sciat.
すなわち、ただ耳を傾けるだけの存在で、言葉だけは勇ましく、軍事行動の経験を持たない、華麗な激励者であるのか、それとも、自ら武器を扱い、軍旗の前に進み出、戦闘の激乱の只中で活動することを知っている者であるのかを。
“facta mea, §7.32.12non dicta vos, milites,” inquit “sequi volo nec disciplinam modo, sed exemplum etiam a me petere.
『兵士たちよ、私は諸君が私の言葉ではなく、私の行いに従うことを望む』と彼は言った。 『そして、私に規律だけでなく、手本をも求めることを。
non factionibus nec per coitiones usitatas nobilibus, sed hac dextra mihi tres consulatus summamque laudem peperi.
党派心や、貴族たちの間でよく行われる結託によってではなく、この右手によって、私は自分自身に三度の執政官職と最高の賞賛をもたらしたのだ。
§7.32.13fuit, cum hoc dici poterat “patricius enim eras et a liberatoribus patriae ortus, et eodem anno familia ista consulatum, quo urbs haec consulem habuit; ”
かつては、こう言われ得た時代もあった。 「お前はパトリキであり、祖国の解放者たちの子孫なのだから。 そしてお前の家系は、この都市が最初の執政官を持ったのと同じ年に執政官職を得たのだから」と。
§7.32.14nunc iam nobis patribus vobisque plebei promiscuus consulatus patet, nec generis, ut ante, sed virtutis est praemium.
しかし今や、私たちパトリキにも諸君らプレブスにも、等しく執政官職が開かれており、それはかつてのように門閥の報酬ではなく、勇徳の報酬なのだ。
§7.32.15proinde summum quodque spectate, milites, decus.
それゆえ、兵士たちよ、それぞれ最高の栄誉を目指せ。
non, si mihi novum hoc Corvini cognomen dis auctoribus homines dedistis, Publicolarum vetustum familiae nostrae cognomen memoria excessit;
神々の導きにより、人々が私にこの「コルウィヌス」という新しい添え名を授けたからといって、わが家系の古い添え名である「プブリコラ」が記憶から消え去ったわけではない。
§7.32.16semper ego plebem Romanam militiae domique, privatus, in magistratibus parvis magnisque, aeque tribunus ac consul, eodem tenore per omnes deinceps consulatus colo atque colui.
私は常に、軍務においても国内においても、私人のときも、小さな官職や大きな官職に就いているときも、軍事トリブヌスのときも執政官のときも同様に、ローマのプレブスを敬ってきたし、今も敬っている。 それ以降のすべての執政官職を通じて一貫してそうしてきた。
§7.32.17nunc, quod instat, dis bene iuvantibus novum atque integrum de Samnitibus triumphum mecum petite.
今や、目前に迫るものに向けて、神々の大いなる助けを得て、私とともに、サムニウム人に対する新しく、かつ完全な凱旋式を勝ち取ろう。
』」

語釈・文法注

  1. 7.32.1belloque, quia non redderentur, sollemni more indicto — 理由節 `quia non redderentur` の動詞 `redderentur` が接続法・未完了過去になっているのは、元老院またはフェティアリス僧が「(財産が)返還されないからである」と考えたという主観的・間接的な理由を表すためである(間接話法における理由)。直説法ではなく接続法を用いることで、話者の客観的記述ではなく、当時の当事者の判断であることを示している。
  2. 7.32.3eo namque omnem belli molem inclinaturam — `inclinaturam` は未来分詞女性単数対格で、対格不定詞構文(A.C.I.)における `esse` の省略(`inclinaturam esse`)である。主動詞は `censebant`。副詞 `eo` は「そこへ、そちらへ」を意味し、先行するウァレリウス(`Valerio`)の陣営または方面を指す。
  3. 7.32.4eadem fortuna Romanum Campano laturum opem, quo Campanus Sidicino tulerit — `eadem fortuna ... quo` は「〜と同じ運命(の結末)をもって」という相関構造。関係節内の動詞 `tulerit` は、間接話法(主動詞は歴史的不定詞の `adfirmare`)の中の従属節であるため、接続法(完了)をとっている。
  4. 7.32.11qui, audiendus dumtaxat, magnificus adhortator sit — 動形容詞 `audiendus` は「聞かれるべき」を意味し、副詞 `dumtaxat`(単に、高々)を伴って「単に聞かれるだけの存在である(人物)」という形容詞的な役割を果たしている。これは後続の `an qui et ipse tela tractare ... sciat`(自ら武器を扱える者)との対比であり、`utrum ... an` による重畳疑問節の一部を構成している。
  5. 7.32.13fuit, cum hoc dici poterat — 通常、時間や状況を表す `cum` 節(描写の cum 節)は接続法を伴うが、ここでは `fuit, cum` の後に直説法過去(`poterat`)が用いられ、「〜という時が(歴史的事実として)かつて存在した」という強い事実性を強調している。

この箇所を引用する

リウィウス, ローマ建国以来の歴史 §7.32.1-7.32.17. Humanitext Reader, https://reader.humanitext.ai/text/urn:cts:latinLit:phi0914.phi001.humanitext-lat2:7.32.1-7.32.17

AIによる草稿訳である旨と閲覧日を添えてください。

訳文・注・要旨はAIによる草稿で、読者の指摘により改訂されています。