§5.51.1“adeo mihi acerbae sunt, Quirites, contentiones cum tribunis plebis, ut nec tristissimi exilii solacium aliud habuerim, quoad Ardeae vixi, quam quod procul ab his certaminibus eram, et ob eadem haec non, si milies senatus consulto populique iussu revocaretis, rediturus umquam fuerim.
「クィリーテースよ、私にとって護民官たちとの争いは非常に苦痛であるため、私がアルデアに住んでいた間、これら(護民官たち)の闘争から遠く離れていたこと以外に、極めて悲しい亡命の慰めを他にいっさい持たなかったほどであり、またこれら全く同じ理由のために、たとえ元老院の決議と人民の命令によって千回呼び戻されたとしても、私が戻ることは決してなかったであろうほどです。
§5.51.2nec nunc me, ut redirem, mea voluntas mutata, sed vestra fortuna perpulit;
そして今、私が戻るにあたって、私自身の意志が変化したからではなく、あなた方の運命が私を突き動かしたのです。
quippe, ut in sua sede maneret patria, id agebatur, non ut ego utique in patria essem.
なぜなら、祖国が自身の座所にとどまること、それが問題とされていたのであり、私がどうしても祖国にいるようにすることが問題とされていたのではないからです。
et nunc quiescerem ac tacerem libenter, nisi haec quoque pro patria dimicatio esset, cui deesse, quoad vita suppetat, aliis turpe, Camillo etiam nefas est.
そして、もしこのこともまた祖国をめぐる戦いでなかったなら、私は今喜んで沈黙し、穏やかにしているところでしょう。 それに欠けることは、命が続く限り、他の人々にとっては不名誉なことであり、カミッルスにとっては罪悪でさえあるのです。
§5.51.3quid enim repetiimus, quid obsessam ex hostium manibus eripuimus, si reciperatam ipsi deserimus? et cum victoribus Gallis, capta tota urbe Capitolium tamen atque arcem diique et homines Romani tenuerint et ibi habitaverint, victoribus Romanis, recuperata urbe arx quoque et Capitolium deseretur, et plus vastitatis huic urbi secunda nostra fortuna faciet, quam adversa fecit?
なぜなら、もし取り戻した都市を自分たちで見捨てるのだとしたら、なぜ我々はそれを取り戻そうとしたのか、なぜ包囲された都市を敵の手から奪い返したのか。 そして、ガリア人が勝者であり、都市全体が占領されていたときでさえ、カピトリウムと砦、そしてローマの神々と人間がそれらを保持し、そこに住んでいたのに、ローマ人が勝者となり、都市が取り戻された今、砦もカピトリウムも放棄されるというのか。 そして、我々の幸運は、不運がこの都市にもたらした以上の荒廃をもたらすというのですか。
§5.51.4equidem, si nobis cum urbe simul positae traditaeque per manus religiones nullae essent, tamen tam evidens numen hac tempestate rebus adfuit Romanis, ut omnem neglegentiam divini cultus exemptam hominibus putem.
私としては、もし我々に都市とともに基礎を置かれ、代々受け継がれてきた宗教儀礼が何一つ存在しなかったとしても、それでもなお、これほど明白な神の意志が、この嵐のような時期にローマの事態に寄り添っていたので、神への礼拝を怠ることはすべて人間から取り除かれたと私は考えます。
§5.51.5intuemini enim horum deinceps annorum vel secundas res vel adversas;
というのも、これら一連の歳月の、幸運な出来事か、あるいは不運な出来事かを見つめてみなさい。
invenietis omnia prospera evenisse sequentibus deos, adversa spernentibus.
あなた方は、神々に従う者たちにはすべての繁栄が訪れ、神々を軽んじる者たちには災いが訪れたことを見出すでしょう。
§5.51.6iam omnium primum Veiens bellum — per quot annos quanto labore gestum — non ante cepit finem, quam monitu deorum aqua ex lacu Albano emissa est.
すでに何よりもまず、ウェイイとの戦争は――何年にもわたりどれほど多大な労力を注いで戦われたことか――神々の警告によってアルバ湖から水が排水されるまでは、終わりを迎えませんでした。
§5.51.7quid haec tandem urbis nostrae clades nova? num ante exorta est, quam spreta vox caelo emissa de adventu Gallorum, quam gentium ius ab legatis nostris violatum, quam a nobis, cum vindicari deberet, eadem neglegentia deorum praetermissum?
それでは、我が都市のこの最近の新しい災厄はどうでしょうか。 それは、ガリア人の到来について天から発せられた声が軽んじられる前に、万民法が我々の使節によって侵される前に、そして、それが処罰されるべきであったときに、神々への同じ怠慢によって、我々によって見過ごされる前に、起こったでしょうか。
§5.51.8igitur victi captique ac redempti tantum poenarum dis hominibusque dedimus, ut terrarum orbi documento essemus.
それゆえに、敗北し、捕らえられ、身代金を支払わされた我々は、神々と人間に対して、全世界にとって教訓となるほどに非常に大きな罰を支払ったのです。
§5.51.9adversae deinde res admonuerunt religionum, confugimus in Capitolium ad deos, ad sedem Iovis optimi maximi;
その後、逆境が我々に宗教儀礼を思い起こさせました。 我々はカピトリウムの神々のところへ、至高至大のユーピテルの座所へと逃れました。
sacra in ruina rerum nostrarum alia terra celavimus, alia avecta in finitimas urbes amovimus ab hostium oculis;
我々の事態の破滅の中で、聖物について、あるものは地中に隠し、あるものは隣接する諸都市へ運び去って敵の目から遠ざけました。
deorum cultum deserti ab dis hominibusque tamen non intermisimus.
神々と人間から見捨てられながらも、それでもなお我々は神々への崇拝を絶やしませんでした。
§5.51.10reddidere igitur patriam et victoriam et antiquum belli decus amissum et in hostes, qui caeci avaritia in pondere auri foedus ac fidem fefellerunt, verterunt terrorem fugamque et caedem.
それゆえに、神々は祖国と勝利と、失われていた戦争の古き栄光を返してくださり、貪欲さに目をくらまされて金の重さにおいて条約と信義を破った敵に対して、恐怖と敗走と虐殺を向けられたのです。 」